Maandag 14/06/2021

Cinema zet favela's op de agenda

De prent Tropa de elite 2 was, getuige het gigantische aantal illegale kopieën, een kaskraker in Brazilië. Het oeuvre van José Padilha past prima in de lange reeks films die er aan de grootstedelijke marginaliteit gewijd zijn. De 'pacificatie' van Rio de Janeiro, die gestaag vordert, is mee het gevolg van het nationale debat dat het grootstadsgeweld ontketend heeft, en waar de cinema in niet geringe mate aan bijgedragen heeft.

Het gaat goed met de Braziliaanse cinema. Al 15 jaar getuigen Braziliaanse film- en documakers van een dynamiek die sinds de sociaal-kritische Cinema Novo van de vroege jaren 60 niet meer gezien was. De dorre tijd die de militaire dictatuur (1964-'85) had meegebracht, had scenarioschrijvers, regisseurs en acteurs destijds massaal naar de commerciëlere telenovela doen overlopen. Na de herdemocratisering vond het jonge, aanstormende talent de novela echter te voorspelbaar en te ver van het harde leven dat miljoenen Brazilianen leiden. En dus gooiden ze het over een andere boeg.

In dat intellectueel-politieke verhaal dook in de jaren 90 de steenrijke maar geëngageerde bankierszoon Walter Salles op. Salles brak op het wereldtoneel door met Central do Brasil, naar het gelijknamige treinstation in Rio. In die film vertolkt actrice Fernanda Montenegro een verbitterde vrouw die zich op sleeptouw laat nemen door een arme jongen die naar zijn verwanten op zoek is, in het verre noordoosten van Brazilië. Salles' prent sloeg internationaal zo aan dat Montenegro in 1999 voor de Academy Award genomineerd werd als beste hoofdrolspeelster.

Salles' puike roadmovie kreeg later een genrevervolg met The Motorcycle Diaries, waarin de cineast Ché Guevara's eerste tocht door Zuid-Amerika in beeld bracht, toen de Cubaanse revolutionair zijn Argentijnse burgernest verliet om de rauwe realiteit van het subcontinent te leren kennen.

Neus op werkelijkheid

Liet Salles zijn verhalen op het arme platteland afspelen, dan brachten andere regisseurs de marginaliteit naar de stad terug, naar de sloppenbuurten van Rio en São Paulo. Een lange reeks prenten drukte de kijker met zijn neus op de werkelijkheid.

De film bij uitstek die de sloppen op de wereldkaart zette, is uiteraard City of God (Cidade de Deus, 2003)van Fernando Meirelles. De prent biedt een hallucinant portret van het geweld in de gelijknamige wijk in het westen van Rio. Jonge drugsbonzen zwaaien er weliswaar de plak, maar zijn terzelfder tijd vogels voor de kat. Vooral op het esthetische vlak sorteerde City of Godgroot effect, tot in Hollywood toe.

In het documentairegenre bracht José Padilha, lang voor hij met de sequel op Tropa de elite uitpakte, Ônibus 174 (Bus 174) uit. Daarin toont hij het verhaal van een dodelijke buskaping in 2002, eveneens in Rio. Een andere docu had eerder João Moreira Salles gemaakt, een broer van Walter. In Notícias de uma guerra particular ('Nieuws van een bijzondere oorlog') neemt Moreira Salles de kijker mee naar het actieterrein waar drugstrafikanten en politieagenten elkaar naar het leven staan. De prent choqueerde omdat de regisseur geen oordeel velde, en zich neutraal opstelde tussen beide fronten.

City of God, Ônibus 174 en Notícias zijn maar enkele voorbeelden. Jaarlijks worden in Brazilië 50 films gemaakt en doorgaans zit daar uitstekend werk bij. Terwijl Padilha in Rio op BOPE-agent Nascimento (zie recensie, LD) aan het werken was, ging Walter Salles in een favela in São Paulo aan de slag. In Linha de passe (2008) zette hij vier haveloze halfbroers neer die, samen met hun moeder, proberen te overleven.

De favela is in luttele jaren tijd het favoriete decor geworden voor filmscenario's velerlei - tot de recente jeugdanimatiefilm Rio toe. Maar niet alleen de film, alle artistieke en literaire genres, alsook de sociaal wetenschappers, hebben zich op de sloppenwijken geworpen. Zo populair zijn de favela's geworden dat voormalige wildbouwbuurten als Rocinha, Dona Marta, Vidigal, Chapéu Mangueira enzovoort vandaag stilaan een 'hip' imago hebben.

De centrale plaats die de favela in de Braziliaanse verbeelding inneemt, maakt dat ook het beleid de favelados, waar veel electoraal potentieel zit, in het hart gesloten heeft. Met het oog op het WK voetbal in 2014 en de Olympische Spelen twee jaar later wordt sinds enkele jaren op succesvolle wijze werk gemaakt van de pacificatie van de dichtst bij het centrum van Rio gelegen wijken. In het kielzog van de BOPE, die het vuile werk doen, trekken vredeseenheden of UPP's de favela's in om er de rust te handhaven. Ondanks allerlei kinderziekten wil de pacificatie tot dusver aardig lukken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234