Woensdag 12/05/2021

'Cinema verheerlijkt verdorvenheid'

In het erg geestige Love & Friendship manipuleert de meedogenloze en overspelige Lady Susan dat het een lieve lust is, terwijl ze een rijke man voor haar dochter probeert te vinden. Maak je op voor de meest frivole Jane Austen-verfilming ooit.

"Bijna alles wat Jane Austen schreef is belachelijk vanuit het perspectief van vandaag."

"Is het ooit bij je opgekomen dat als je naar vandaag kijkt vanuit Austens perspectief, dat het er dan nog slechter zou uitzien?"

Het is een dialoog tussen twee yuppies uit Metropolitan, Whit Stillmans (62) debuutfilm uit 1992. Het geeft meteen aan hoezeer het leven en werk van deze Amerikaan is doordrongen van Austen.

Stillman, lang tijd vreemde eend in de bijt van de Amerikaanse indiefilm, kreeg Sense and Sensibility al aangeboden, Austens beroemde roman die uiteindelijk door Ang Lee is verfilmd. "Het was een periode dat ik fel met de idee leefde dat ik een origineel filmauteur met frisse nieuwe verhalen wilde zijn", zegt Stillman terwijl hij er geen doekjes om windt dat Austen zijn favoriete auteur is.

"Ze heeft een heel scherpzinnige kijk op mensen en ze is tegelijk humaan en grappig. Ze verliest ook geen tijd door de kleur van muren te beschrijven, maar gaat recht op haar doel af, met veel begrip voor een karakter. Ze is heel gevoelig en enorm weldenkend. Sommige auteurs maken je gek, van anderen word je wijzer. Honoré de Balzac en F. Scott Fitzgerald maken je gekker, Jane Austen maakt je verstandiger."

Briefroman herschreven

Sommige Austen-kenners noemen Lady Susan, de postuum gepubliceerde briefroman die Stillman nu heeft verfilmd, haar meest onderschat werk. En kijk, zodra de filmopnames achter de rug waren, herschreef Stillman Austens roman ook tot Love & Friendship: In Which Jane Austen's Lady Susan Vernon Is Entirely Vindicated.

Het is een geste die aangeeft dat Stillman die briefroman toch niet meteen als een afspiegeling van haar groot literair talent beschouwt. "Ik had het gevoel dat ze een rivier heeft proberen over te steken en dat ze het manuscript een derde in de stroom had achtergelaten. Ik heb het nu de rivier overgedragen. Weliswaar ben ik een andere kant uitgegaan dan Austen door het verhaal verder in mijn richting uit te bouwen, maar we zijn de rivier over geraakt. En ik denk dat veel meer mensen Lady Susan nu gaan lezen, want het is een werk dat men wat uit het oog heeft verloren."

Tegenwoordig is schrijven voor een stuk de kunst van tekstverwerkingsprogramma's. Bij Austen kan men nog proeven van haar écht handschrift, iets wat Stillman ook deed door in de Morgan Library in New York het originele manuscript in te kijken. "Ik ben blij dat ik het pas gezien heb toen ik film en boek af had. Austen had zo'n elegant en zorgvuldig handschrift. Intimiderend.

"Er wordt ook gezegd dat Austen Lady Susan schreef toen ze 18 was. Dat klopt niet helemaal. De kopie die ik heb kunnen inkijken, het enige overlevende manuscript van een van haar romans, dateert van 1805 en bevat correcties. Austen was toen 30."

Dat Stillman makkelijk toegang had tot een topstuk uit de prestigieuze Morgan-collectie is geen toeval. Net als Austen is hij vertrouwd met het wereldje van de adel en de aristocratie met fortuin. Zijn beste vriend, iemand die hem hielp bij de crowdfunding onder Austen-fans om Love & Friendship te financieren, is een nazaat van J.P. Morgan, een financier die een halt toeriep aan de bankpaniek van 1907.

Stillmans overgrootvader, ook wel de sfinx van Wall Street genoemd, was de voorzitter van de National City Bank, nog altijd een van de grootste banken van de VS. Die trok na zijn pensioen naar Parijs waar hij bevriend raakte met de door Edgar Degas beïnvloede Amerikaanse impressionistische schilder Mary Cassat. Het is een francofilie die Stillman heeft geërfd want hij woont al sinds jaren in Parijs.

Stillmans eigen vader werkte dan weer als advocaat voor het handelsdepartement van John F. Kennedy, een klasgenoot van hem. Meteen heb je de kiem voor wat Stillman echt bezighoudt in zijn werk. Metropolitan, Barcelona, The Last Days of Disco en Damsels in Distress: al zijn films zijn gesofisticeerde milieustudies over de zeden en manieren van de bevoorrechte klasse, hoogontwikkelde mensen die bovendien de kunst van het woord beheersen.

Amorele heldin

"Noem het een interesse in sociaal klimmen", verduidelijkt Stillman. "Ik kom uit een progressieve familie, maar het was oncomfortabel omdat van mij verwacht werd dat ik minachting had voor de Republikeinen en de conventionele bourgeoisie. Dat was snobisme, want we waren zelf bourgeoisie. Maar de mensen uit dat milieu die ik ontmoette waren eerder aardig en grappig. Wat ik van thuis uit meekreeg botste met mijn ervaring."

Ook in Love & Friendship velt Stillman geen moreel oordeel. Nochtans laat hij zien hoe wurgend de sociale regels kunnen zijn voor vrouwen die hun onafhankelijkheid en materialistische ambities veilig proberen te stellen. Is dat ook de reden waarom we toch sympathie hebben voor Lady Susan, hoe meedogenloos ze ook is?

"Lady Susan is een amorele heldin in een soort deugdzame omgeving, maar ze is ook een katalysator. Ze schudt alles door elkaar en hoe meedogenloos ze ook is, de manier waarop ze haar omgeving domineert, is ook inspirerend. Verschillende vrouwen hebben me gezegd dat ze zich op hun werk soms Lady Susan voelen. Ze moeten mensen manipuleren en hun omgeving controleren om te overleven. Maar cinema heeft ook een gemene neiging. Cinema verheerlijkt verdorvenheid en maakt deugd saai, dat is een bijtend effect dat je niet mag vergeten."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234