Maandag 09/12/2019

Cinema is dood, leve cinema!

Netflix, virtual reality, acteurs die digitaal uit de dood herrijzen... De zevende kunst maakt haar grootste transformatie door sinds de komst van het geluid. Hoe gaat het van hier af verder?

Een gezellig avondje cinema zou er binnen luttele jaren weleens helemaal anders kunnen uitzien. Beeld u in: u ploft neer in uw sofa, steekt uw virtual reality-contactlenzen in, logt in op een streamingdienst en pikt er Fast & Furious 23 uit. Een druk op de knop en hup, u zit in een dure sportwagen naast Vin Diesel - of een digitale kloon van hem, het onderscheid is niet meer te zien. Ondertussen brult de motor - hoewel: dit is de toekomst, auto's zijn allang elektrisch, tiens - en plots duikt de wagen met 300 kilometer per uur in een ravijn. Gelukkig weet de artificieel intelligente computer dat u van happy ends houdt, en gaat er na enkele seconden vrije val een parachute open.

Sommige elementen van bovenstaand tafereel zijn nog veraf, andere zijn vandaag al realiteit. Te beginnen bij het feit dat de bioscoop dankzij Netflix, Amazon en andere streamingdiensten meer dan ooit naar onze huiskamer komt. Hun filmaanbod is momenteel nog behoorlijk armzalig, maar daar zal de komende jaren verandering in komen: Netflix pompt al jaren enorme sommen geld in het maken van eigen series (Orange Is the New Black, Stranger Things, House of Cards, enzovoort), en zet nu ook steeds meer in op filmproductie. Zelfs grote namen als Martin Scorsese springen op hun kar: Scorseses nieuwe film The Irishman, met Robert De Niro en Al Pacino (die voor de gelegenheid digitaal verjongd zullen worden, maar daarover later meer) werd te duur voor studio Paramount, maar Netflix hoestte met plezier de benodigde 125 miljoen dollar (115 miljoen euro) op. Zal die film ooit op het grote scherm te zien zijn? Of uitsluitend op uw tv, tablet of smartphone?

Als die trend zich voortzet, komen bioscopen serieus onder druk te staan. Al zijn ze volgens professor communicatiewetenschappen Tom Evens (UGent) nog niet ten dode opgeschreven: "Bioscopen hebben een sociale functie: je gáát naar de cinema. Het is een evenement, een collectief gebeuren. Dat zal volgens mij zo blijven. Maar dan moeten bioscopen zichzelf wel helemaal heruitvinden."

Groter en luider

De toekomst van de bioscoopzaal ligt dan ook voornamelijk bij grootse spektakelstukken, voorspelt Ilse Schooneknaep, die aan de VUB een doctoraat maakt over filmdistributie: "De bioscoop zal steeds meer het terrein worden van de grote blockbusters: de films die je absoluut op een groot scherm en in full surround moet beleven. Zo is IMAX nu al aan een heropleving bezig, en wordt er ook geëxperimenteerd met immersive video walls: extra panelen die het scherm in de breedte verlengen, zoals Barco Escape." Groter en luider, dat is de toekomst van de bioscoop.

Maar hoe lang zullen cinema's nog het monopolie hebben op die meeslepende kijkervaring? Wat als je in je eigen huiskamer nog veel dieper in een film kon duiken? Het antwoord heet virtual reality (VR), en het zal er sneller zijn dan u denkt.

Met VR verdwijnt de notie van een scherm helemaal: je zet een bril en een hoofdtelefoon op, en je hersenen doen de rest. De audiovisuele prikkels die binnenkomen, worden voor waar aangenomen. Helemaal kopje-onder in het beeld.

Om het zelf te ervaren, moest u tot voor kort ofwel diep in de buidel tasten, ofwel naar expo's of filmfestivals trekken. Maar binnenkort heeft iedereen zijn eigen bril, voorspelt de Belgische VR-expert Juan Bossicard (screen.brussels): "In de nabije toekomst zullen alle smartphones VR-compatibel zijn - volgens sommigen zelfs al over een paar maanden. Voor een euro of 50 extra zul je bij je telefoon een speciale houder kunnen kopen: plaats je smartphone daarin, en je hebt een volwaardige VR-bril."

Voorlopig is maar de vraag of iedereen ook zin heeft om met zo'n kijkdoos op zijn gezicht rond te lopen, maar in de iets verdere toekomst zullen VR-brillen alleen maar lichter en compacter worden: over tien à vijftien jaar zouden zelfs VR-contactlenzen mogelijk moeten zijn.

Het mysterieuze bedrijf Magic Leap werkt dan weer aan augmented reality-technologie waarbij de beelden rechtstreeks in je ogen geprojecteerd worden. Op die manier zou je bijvoorbeeld de Titanic in je eigen badkuip kunnen zien zinken.

Het is duidelijk: de toekomst is aan VR. En dat beseffen ze in Hollywood maar al te goed. Alejandro González Iñárritu, regisseur van The Revenant en Birdman, stelt binnenkort op het Filmfestival van Cannes zijn eerste VR-kortfilm Carne y Arena voor. Ook Kathryn Bigelow (The Hurt Locker) zette met The Protectors zopas haar eerste stapjes in virtual reality. En zelfs oude rot Ridley Scott gaat met zijn tijd mee: vorig jaar creëerde de Alien-regisseur een VR-ervaring rond zijn ruimteavontuur The Martian, waarin je de belangrijkste scènes uit de film kon herbeleven door de ogen van astronaut Mark Watney. Onlangs lanceerde Scott zelfs een heuse VR-divisie binnen zijn productiehuis RSA: die legt op dit moment de laatste hand aan een nieuwe VR-film rond Alien: Covenant.

De vraag is dus niet of, maar wanneer VR definitief haar weg zal vinden naar de zevende kunst. Volgens Juan Bossicard heeft niemand minder dan Steven Spielberg de sleutel in handen: "Als Spielbergs nieuwe film Ready Player One volgend jaar een succes wordt, is de trein echt vertrokken." Die film speelt zich namelijk af in een toekomst waar zowat iedereen in een virtuele werkelijkheid leeft. "Daardoor zal het grote publiek eindelijk het enorme potentieel van VR ontdekken", denkt Bossicard. "Hollywood wil ook niet liever, want voor hen betekent het weer een nieuwe bron van inkomsten."

Bioscopen hoeven dus niet per se bang te zijn van VR. De Nederlandse ondernemer Jip Samhoud is daar het levende bewijs van. Sinds anderhalf jaar baat hij in Amsterdam The VR Cinema uit, de allereerste VR-bioscoop ter wereld. Is dat dan geen gek idee, zo samen in een zaaltje gaan zitten, elk met zijn eigen bril op? "Nee hoor," zegt Samhoud, "het is een gemeenschappelijke belevenis, en mensen die het een keer ervaren, blijven terugkomen". De cijfers zijn volgens Samhoud zelfs zo goed dat er fors wordt uitgebreid. "Volgende week openen we een bioscoop in China. Het eerste van honderd nieuwe filialen."

Toch zullen VR-films de gewone langspeelfilms daarom niet zomaar vervangen, benadrukt Juan Bossicard: "VR zal volgens mij uitgroeien tot een nieuw medium naast cinema. Via VR zul je het universum van een film verder kunnen verkennen. Dat geldt niet alleen voor grote blockbusters, ook arthousefilms kunnen daar hun voordeel mee doen. Zo zou je bijvoorbeeld in VR het verhaal van een van de personages uit Manchester by the Sea kunnen ontdekken. Of de spannende finale van Whiplash opnieuw beleven vanuit het standpunt van de drummer of de leraar!"

Een andere digitale revolutie die zich de afgelopen jaren heeft ingezet in de filmwereld, is veel minder zichtbaar. En dat is precies de bedoeling: computereffecten zijn tegenwoordig zo geavanceerd, dat je ze nauwelijks nog met het blote oog kunt zien. Essentieel instrument daarvoor: de 3D-scanner.

In The Amazing Spider-Man 2 ziet u hoe Times Square tot een vuurzee herleid wordt tijdens een gevecht tussen de spinnenman en Electro. Dankzij allerlei technologische snufjes moest regisseur Marc Webb zelfs geen voet zetten op Times Square. Het plein werd tot in de kleinste details gescand en ingeladen in de computer, waarna de acteurs gewoon in de studio hun ding konden doen tussen de green screens. Het verschil is niet te zien, want zo'n scan is een beetje als een hele gedetailleerde foto in 3D: haarscherp en levensecht.

De techniek is nu al niet meer weg te denken uit Hollywood: "De meeste grote blockbusters gebruiken onze scanners voor hun visual effects", beweert Daniela Carr van de Russisch-Luxemburgse scannerproducent Artec 3D.

In Star Wars:Rogue One hernam acteur Peter Cushing, die in 1994 overleed, doodleuk zijn rol als Grand Moff Tarkin, het boosaardige personage dat hij veertig jaar geleden al speelde in A New Hope. Het geheim voor zijn eeuwige leven? Jep, 3D-scanning. De verrijzenis van Cushing was mogelijk dankzij een afgietsel van zijn gezicht, dat in 1984 gemaakt was voor de film Top Secret! Via een 3D-scan kon dat masker gedigitaliseerd worden, en vervolgens netjes geplakt worden over het gezicht van Cushing-lookalike Guy Henry, die de rol van Tarkin speelde op de set. Met ontstellend realistisch resultaat.

Als acteurs nu ook bij leven en welzijn in een 3D-scanner gaan plaatsnemen - en dat doen ze - wordt zo goed als alles mogelijk. Hen significant jonger maken bijvoorbeeld, zoals Robert Downey Jr. die even weer puber wordt in Captain America: Civil War. In de toekomst zullen regisseurs wellicht nooit meer op zoek moeten naar een jonge lookalike van hun ster om zijn of haar personage op jongere leeftijd te spelen.

Bedreiging?

Maar is de 3D-scan ook geen bedreiging voor de filmster? Zouden filmstudio's in de toekomst niet eenvoudigweg een database kunnen samenstellen van gescande acteurs, en die digitale klonen vervolgens het acteerwerk laten doen? "Zou best kunnen," zegt Daniela Carr, "ik zie niet in waarom niet. Maar dan moeten er wel nog heel wat processen geautomatiseerd worden, want op dit moment zou zoiets nog te veel werk zijn."

Dat schept mogelijkheden, maar het maakt acteurs begrijpelijkerwijs ook bang, want zou dit hun positie niet heel erg verzwakken? En wat als zo'n scan gepirateerd wordt? Voor je het weet staat George Clooney ongewild te acteren in een neonazipornofilm. Tom Cruise neemt er alvast geen risico's mee: hij werd gescand voor zijn rol in sciencefictionfilm Oblivion, maar liet de data per koerier - en dus niet via internet - bij hem thuis bezorgen. Alle andere kopieën werden vernietigd.

Al even angstaanjagend voor filmsterren is dat binnenkort iedereen de hoofdrol in een film zal kunnen spelen. Als draagbare 3D-scanners in prijs beginnen te dalen kan Jan met de pet zichzelf scannen en inladen in een film naar keuze.

Wat wellicht nooit zal veranderen, is dat film altijd nood zal hebben aan verhalen. Maar hoe zullen die in de toekomst tot stand komen? Dat de mens ook daar steeds minder werk zal hebben, lijkt zeker. Nu al bestaat er software om scenario's te analyseren op hun commercieel potentieel. De makers van het programma Vault beweren dat studio's daardoor nooit meer bang hoeven te zijn voor grote flops. Truby's Blockbuster 6 is dan weer een creatieve tool die AI inzet om de scenarist te wijzen op structurele 'zwaktes' in zijn script.

De volgende stap zijn deels, of zelfs volledig computergegenereerde scenario's. Toekomstmuziek? Niet echt. Het Amerikaanse duo Oscar Sharp en Ross Goodwin verbaasde het internet vorig jaar met hun kortfilm Sunspring: het verhaal en de dialogen werden integraal geschreven door een artificieel intelligente robot genaamd Benjamin - die naam koos hij zelf. Benjamin kreeg een pak sciencefictionscenario's te verwerken en spuwde die weer uit in de vorm van een nieuw script. Sharp stelde een cast samen en maakte er een echte film van. Het resultaat is totaal absurd, en toch ga je erin mee. Dat hier potentieel in zit, valt niet te ontkennen.

Kunstenaar en AI-ontwikkelaar Ross Goodwin, die Benjamin ontwierp, zegt dat de grote Hollywood-studio's hem na het zien van Sunspring meteen besprongen. Veel details mag hij niet geven, maar hij werkt op dit eigenste moment aan een professionele tool die scenaristen zal assisteren. Zoals Google Search automatisch onze zoekterm aanvult terwijl we hem intikken, zo zal Goodwins programma mogelijke dialogen of verhaalwendingen suggereren, wanneer de scenarist even vastzit. Maar zal dat niet alleen maar meer voorspelbare eenheidsworst opleveren? "Nee," zegt Goodwin, "want de computer bedenkt net mogelijkheden waar een mens niet zo snel aan zou denken. Wat hij voorstelt, is mathematisch voorspelbaar, maar intuïtief helemaal niet."

Binnenkort gaan op de Oscars dus alleen nog robots met de scenarioprijzen lopen? "Nee, de bedoeling is niet om de menselijke factor helemaal buitenspel te zetten. Een AI-computer zou een eerste versie van een scenario kunnen schrijven, waarmee een mens daarna zijn goesting kan doen. Dat is de hele geschiedenis van technologie: ze helpt ons om voorbij onze aangeboren capaciteiten te reiken."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234