Woensdag 21/04/2021

CIA haalt lijken uit de kast

De Amerikaanse inlichtingendienst CIA wil af van de rammelende skeletten uit het verleden en publiceert vandaag duizenden tot nog toe geheime documenten. Moordcomplotten tegen buitenlandse staatshoofden, illegaal afluisteren, tegenstanders van de Vietnamoorlog bespioneren, inbraak en diefstal, experimenteren met drugs op nietsvermoedende burgers: het behoorde allemaal tot het arsenaal van de Central Intelligence Agency.

door georges timmerman

Historici en journalisten vragen al jaren om vrijgave van de documenten, die informatie bevatten over illegale activiteiten van de CIA in de jaren vijftig, zestig en zeventig. Vandaag kunnen ze surfen naar www.cia.gov, want daar wordt de informatie gepubliceerd.

CIA-baas Michael Hayden heeft vorige vrijdag de openbaarmaking van het materiaal aangekondigd in een toespraak voor een conferentie van de Society for Historians of American Foreign Relations (SHAFR), een vereniging die ijvert voor een grotere openheid van de CIA-archieven. "We staan op het punt om een groot deel van de zogenaamde 'familiejuwelen' vrij te geven", zei Hayden. "Het gaat om een zeer beroemde verzameling van documenten die meer dan dertig jaar geleden werden opgesteld toen CIA-directeur James Schlesinger een rapport liet opmaken over activiteiten die niet in overeenstemming waren met het handvest van de CIA. Veel zaken zijn inmiddels al in de pers verschenen, en het meeste daarvan is weinig flatterend, maar dit is een deel van de geschiedenis van de CIA. Deze documenten bieden een blik op een totaal andere tijd en een totaal andere CIA."

De nieuwe CIA-topman wil duidelijk een streep trekken onder het verleden. "De CIA erkent de reële voordelen die voortvloeien uit een beter begrip voor ons werk door het publiek", zei Hayden. "Als de regering informatie achterhoudt, wordt het vacuüm vaak opgevuld door mythes en desinformatie." Waarnemers zien het initiatief als de eerste grote vrijwillige declassificatie van controversieel materiaal van de laatste tien jaar. Het nieuwe beleid van openheid is des te opmerkelijker omdat George Tenet, de voorganger van Hayden, het openbaar maken van voorheen geheime documenten zelfs terugschroefde en documenten die waren vrijgegeven opnieuw lieten classificeren.

Wat Hayden omschrijft als de 'familiejuwelen' is een dossier van 693 bladzijden, met een beschrijving van een reeks agressieve en mogelijk illegale operaties die de CIA ondernam vanaf de jaren vijftig tot begin jaren zeventig, in volle Koude Oorlog en op het hoogtepunt van de oorlog in Vietnam. Het dossier werd samengesteld in 1973, op bevel van toenmalig directeur Schlesinger, en werd al die jaren angstvallig geheimgehouden ondanks talloze pogingen om de documenten te laten declassificeren in het kader van de Freedom of Information Act, het Amerikaanse equivalent van onze wet op de openbaarheid van bestuur. Schlesinger liet destijds het rapport opstellen, nadat hij had ontdekt dat twee van de inbrekers in het Watergategebouw samenwerkten met de CIA bij het uitvoeren van dirty tricks voor president Richard Nixon. Schlesinger maakte zich ongerust en vroeg een overzicht van alle activiteiten "die mogelijk buiten de bevoegdheden van de CIA vallen", lees: illegaal waren.

Naast de 'familiejuwelen' declassificeert de CIA ook 11.000 bladzijden analyserapporten over de interne politiek van de Sovjet-Unie en de volksrepubliek China, over de Russisch-Chinese relaties in de periode 1953-1973, over de militaire programma's van het voormalige Warschaupact en over de A-12-spionagevliegtuigen. De deelnemers aan de SHAFR-conferentie mochten dat pakket documenten mee naar huis nemen op cd-rom.

Anticiperend op de openbaarmaking van de 'familiejuwelen' van de CIA publiceerde het National Security Archive van de George Washingtonuniversiteit, dat gespecialiseerd is in de publicatie van vrijgegeven overheidsdodumenten, alvast een lijst van achttien 'lijken uit de kast' (Skeletons in the Closet). De lijst werd opgesteld in 1975 door een topman van het Amerikaanse ministerie van Justitie en is gebaseerd op een briefing door toenmalig CIA-directeur William Colby. Het dossier van Colby over rechtsinbreuken bij de geheime dienst besloeg 696 pagina's, zowat het aantal dat vandaag wordt vrijgegeven. Het memorandum van Justitie geeft een opsomming van de illegale CIA-operaties.

l In 1964 werd een Russische overloper naar de VS gebracht. De CIA beschouwde hem als een fake en mogelijke dubbelagent. De Rus werd gedurende twee jaar opgesloten, eerst in een huis in Maryland en later in een CIA-gebouw in Virginia, waar hij langdurig werd ondervraagd. "Colby verklaarde dat de CIA occasioneel overlopers opsluit, maar enkel buiten de VS", zo leert het memorandum. "Volgens Colby worden overlopers enkel vrijwillig in de VS ondervraagd." Colby vermoedde dat het opsluiten van de Russische overloper beschouwd kon worden als illegale ontvoering.

l De telefoongesprekken van twee bekende columnisten, Robert Allen en Paul Scott, werden in 1963 door de CIA afgeluisterd. Ze hadden in hun krant een column geschreven waarin staatsgeheimen werden onthuld. De afluisteroperatie werd als "zeer productief" beschouwd en omvatte onder andere gesprekken met twaalf senatoren en zes leden van het Congres, maar de bron voor de omstreden column werd niet gevonden.

l Onderzoeksjournalist Jack Anderson en drie van zijn medewerkers werden in 1972 bespioneerd door de CIA, na een artikel over de veranderende houding van de VS ten opzichte van Pakistan. Mike Getler, een reporter van de Washington Post, werd eveneens geschaduwd. De operaties werden persoonlijk goedgekeurd door toenmalig CIA-directeur Richard Helms.

l De CIA pleegde in 1971 een inbraak in het kantoor van een vrouwelijke CIA-werkneemster die samenleefde met een Cubaan. Ze werd ervan verdacht geheime documenten mee naar huis te hebben genomen. De CIA ondernam ook een mislukte poging om bij haar thuis in te breken. Er werd niets gevonden. CIA-agenten pleegden in 1970 een andere inbraak in het kantoor van een vroegere overloper die nog altijd voor de CIA werkte. Ook daar werd gezocht naar geheime documenten.

l CIA-agenten wisten zich zonder huiszoekingsbevel "binnen te praten" in het appartement van een andere CIA-werknemer. In dit geval werden er wel geheime documenten teruggevonden en de man werd ontslagen. De ex-werknemer diende een klacht in tegen de inlichtingendienst omdat de agenten ook persoonlijke correspondentie zouden hebben meegenomen. De klacht werd geseponeerd.

l Schending van het briefgeheim. Tussen 1953 en 1973 werd de post van en naar de Sovjet-Unie, die passeerde via Kennedy Airport, door de CIA gescreend en soms ook geopend. Tussen 1969 en 1972 werd de post van en naar de volksrepubliek China, die via San Franscisco passeerde, eveneens gescreend. "Blijkbaar zocht de CIA naar tips die konden leiden naar mogelijke bronnen, contacten enzo meer", stelt het memorandum. Actrice en anti-oorlogsactiviste Jane Fonda was een van de bekende slachtoffers van die praktijk.

l De CIA trad tussen 1963 en 1973 op als financieel sponsor van wetenschappelijke en andere instellingen die onderzoek deden naar methodes om het menselijk gedrag te veranderen. "Volgens Colby omvatten deze activiteiten de medewerking van onwetende Amerikaanse burgers, die niet ingelicht werden over de ware aard van de testen." In andere gevallen werd onderzocht hoe men reageerde op drugs.

l Bekend is dat de CIA werkte aan plannen om diverse buitenlandse staatshoofden te vermoorden, zoals Fidel Castro van Cuba, Patrice Lumumba van Congo en Rafael Trujillo van de Dominicaanse Republiek. Volgens het memorandum "speelde de CIA geen enkele rol bij de moord op Lumumba op 17 januari 1961" en had de dienst "geen actieve rol" in de moord op Trujillo op 30 maart 1961, al was er wel "een vage connectie" met de groep die de moord uitvoerde.

l Dissidente groepen in Washington DC, die zogenaamd "een bedreiging vormden voor CIA-installaties", werden tussen 1967 en 1971 heimelijk bespioneerd. Het ging vooral om linkse activisten die protesteerden tegen de oorlog in Vietnam. De CIA verzamelde in dit verband op illegale wijze gegevens over 9.900 Amerikaanse burgers in binnen- en buitenland.

l Een Zuid-Amerikaanse vrouw werd in 1971 bespied door CIA-agenten in Detroit. Zij en haar vrienden hadden de CIA gewaarschuwd voor een moordaanslag op CIA-directeur Helms en vicepresident Spiro Agnew.

l Victor Marchetti, een voormalige CIA-officier die later een boek schreef over de geheime dienst, werd in 1972 eveneens geschaduwd. De bedoeling was om te achterhalen wie zijn contacten waren bij de CIA.

l De CIA maakte gebruik van vervalste identificatiedocumenten en deed testen met elektronische systemen op Amerikaanse telefooncircuits.

De bekende Amerikaanse onderzoeksjournalist Seymour Hersh publiceerde al in december 1974 in The New York Times een sterk gedocumenteerd artikel over de illegale binnenlandse activiteiten van de CIA. Het artikel veroorzaakte toen paniek in regeringskringen en leidde tot een aantal crisisvergaderingen op het Witte Huis. Met name Henry Kissinger, toenmalig minister van Buitenlandse Zaken en nationaal veiligheidsadviseur van president Gerald Ford, was razend. "Wat Colby heeft gedaan, is een schande", meende Kissinger. "Al deze verhalen zijn maar de top van de ijsberg. Als dit allemaal uitkomt, zal er bloed vloeien. Minister van Justitie Robert Kennedy leidde bijvoorbeeld persoonlijk de plannen om Castro te vermoorden."

CIA-baas Michael Hayden:

De CIA erkent de voordelen van een beter begrip voor ons werk. Als de regering info achterhoudt, wordt het vacuüm vaak opgevuld door mythes

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234