Maandag 02/08/2021

christoph marthaler regisseert 'seemannslieder / op hoop van zegen' in gent

'Ik zie mezelf niet als therapeut, maar zingen is een dankbaar middel om saamhorigheid te stimuleren. En dat is toch waar theater om draait'

In een bar onder de zee

Wat boerentoneel als Het gezin van Paemel is voor de Vlamingen, dat is het vissersdrama Op hoop van zegen voor de Nederlanders. Bij ons vooral bekend door de verfilming met Danny de Munk geldt het drama van Heijermans (zie kader) als het oerstuk uit de Nederlandse theatergeschiedenis. Het stuk werd opgevoerd van Amsterdam tot Tokio en vanavond is het Publiekstheater in Gent aan de beurt, waar het in een productie van ZT/Hollandia in première gaat. De Europese topregisseur Christoph Marthaler houdt het schip drijvend: 'Dit stuk gaat over mensen die al aan het zinken zijn in elke zin van het woord.'

Gent

Van onze medewerkster

Liv Laveyne

In een café in Zürich zaten eens een Hollander en een Zwitser. "Als jij bij mijn gezelschap komt regisseren", zei de Zwitser, "moet je een stuk maken over de bergen." "Oké", zei de Hollander, "maar dan maak jij een stuk over de zee." En zo geschiedde.

Het lijkt een uit de hand gelopen grap. Alleen heet de Hollander Johan Simons, regisseur en artistiek leider van ZT/Hollandia en vanaf volgend seizoen voltijds directeur bij het NTGent. De Zwitser is Christoph Marthaler (53). Hoewel hij vorig seizoen opstapte als directeur bij het Schauspielhaus in Zürich hield hij woord en regisseert hij bij ZT/Hollandia een knoert van oer-Hollands theater: Herman Heijermans' Op hoop van zegen.

Marthaler komt binnen, zijn pepergrijze krulhaar nauwelijks bedwongen in een knotje. De man is gestrest en snipverkouden. Of het een tot het ander geleid heeft? Dat zou best kunnen, want de regisseur staat bekend om zijn intense werkmethodes. Intens betekent in dit geval: elke dag van elf tot zeven ononderbroken repeteren. Maar ook: samen met de acteurs naar zee gaan. "In het begin wordt er vooral samen gegeten, gedronken en gezongen. Mensen moeten zich vrij voelen om samen te werken. Het zou maar al te triest zijn dat de acteurs op de eerste repetitie al te horen krijgen op welk krijtstipje ze positie moeten nemen. Dat kan misschien een goede voorstelling opleveren, maar zo kom je nooit te weten wat hun specialiteiten zijn."

Een journalist omschreef Marthalers stukken ooit als "groepstherapie voor acteurs en publiek". Hij lacht hartelijk: "Ik zie mezelf niet als therapeut, maar zingen is een dankbaar middel om saamhorigheid te stimuleren. En dat is toch waar theater om draait."

Marthaler is een laatbloeier als theaterregisseur. Hij begon zijn carrière op 37-jarige leeftijd. Daarvoor was hij professioneel hobospeler en componeerde hij muziek voor theaterstukken. In interviews grapt hij weleens dat hij begon met regisseren omdat de regisseurs waarvoor hij werkte steevast zijn composities inkortten. "Ik ga niet eens graag naar het theater", zegt hij. "Ik heb een hekel aan stukken waarin de acteurs grootse, onbegrijpelijke zinnen debiteren en dat theater-in-het-theater is evenmin aan mij besteed. Ik heb de invloed van buitenaf, nodig. Ik wil niet de deur van het theater dichttrekken en zeggen: 'Laten we aan die Hamlet beginnen'. Als ik een Hamlet in Gent maak, zou dat een heel ander stuk zijn dan in Zürich." Daarmee verwijst hij fijntjes naar de hetze die ontstond toen hij in 2001 als directeur van het Schauspielhaus de Duitse regisseur Christoph Schlingensief ontving met een uitvoering van Hamlet gebracht door (ex)neonazistische acteurs.

De repetitie voor Seemannslieder / Op hoop van zegen verliep die dag stroever dan anders. De cast, onder wie een vijftal acteurs van ZT/Hollandia, was aangeslagen toen ze 's morgens het nieuws van de moord op de Nederlandse columnist en filmmaker Theo van Gogh hoorde. Ze hadden nog met de man samengewerkt of hem goed gekend. Marthaler schudt het hoofd, want zelf is hij met zijn socio-politiek getinte stukken ook niet onbesproken. "Waar houdt de eigenheid van een cultuur op en waar begint fundamentalisme? Dat is de grens die we moeten trekken."

Marthalers laatste wapenfeit bij het Schauspielhaus was Groundings, dit jaar te zien in Avignon. Daarin hekelde hij de managers van Swissair, maar ook de raad van bestuur van zijn eigen theater, die ermee gedreigd had hem te ontslaan omdat hij niet genoeg kaartjes verkocht. Het publiek demonstreerde voor het aanblijven van Marthaler, maar uiteindelijk hield hij het zelf voor bekeken.

Met Op hoop van zegen is Marthaler, ondanks het prominent aanwezige thema van corruptie en uitbuiting, associatief te werk gegaan. "Ik zal eerlijk zijn: ik had nog nooit van het stuk gehoord, maar viel als een blok voor die prachttitel." Een voorstelling die Heijermans' tekst letterlijk volgt, zal het niet worden. "Ik ga als Zwitsers regisseur niet pretenderen Op hoop van zegen bij een Nederlands toneelgezelschap te komen regisseren, daarvoor ken ik het land en zijn mentaliteit niet goed genoeg. Ik heb elementen geselecteerd die voor mij belangrijk zijn en die gemixt met Wagners De vliegende Hollander (gebaseerd op de legende van het eeuwig zwalpende spookschip aan de Kaap, LiLa) en zeemansliederen.

"Toen ik in Hamburg werkte, ging ik vaak naar de bars aan de kaaien. De nachtelijke sfeer is uniek: er wordt muziek gespeeld en er worden liefdesliederen gezongen. Dat gevoel wou ik in de voorstelling. Niemand weet of de mensen in mijn stuk boven of onder water leven. Het zijn mensen die al aan het zinken zijn in elke zin van het woord. Ik heb een voorliefde voor mensen die niets meer te verliezen hebben, randfiguren. Ik vond ze in de Zwitserse cafés waar iedereen apart aan een tafeltje zit. Af en toe, want ze zitten er in de eerste plaats voor hun pint, wordt er wat gecommuniceerd. Die 'statische' dynamiek is het uitgangspunt van mijn voorstellingen."

Koestert hij net als Johan Simons het verlangen naar een groot Europees theater met 'Europese' regisseurs? Marthaler weifelt: "Het belang van het theater in Europa is dat verschillende landen met hun eigen theatertraditie elkaar ontmoeten. We drinken Frans water in Gent en eten in Zwitserland en België appels van dezelfde boom. Dat vind ik te veel van het goede. Het houdt nog altijd meer steek dat het theater door Europa reist dan dat flessen water dat doen."

Hoewel Marthaler gewerkt heeft in 'sedentaire' mastodonten in Hamburg, Berlijn en Zürich ziet hij vooral voordelen aan theatertournees. "In Vlaanderen en Nederland komen de theatergroepen naar de mensen, in Duitsland en Zwitserland gaan de mensen op bezoek bij het toneelhuis. In het Schauspielhaus brachten we zestien producties per jaar. De productiedruk is immens. ZT/Hollandia gaat op reis, waardoor het geen ketting van nieuwe stukken per seizoen moet presenteren. Er is meer ruimte om te improviseren en dan heb ik het niet alleen over het spel, maar over een mentale instelling. Wij hebben dat in Zürich proberen te veranderen. Misschien is het daarom dat Simons er zich altijd thuis heeft gevoeld (Simons regisseerde er vorig seizoen Elementarteilchen van Houellebecq, Lila).

Marthaler vergelijkt zichzelf met een Zwitserse horlogemaker. Scènes worden afzonderlijk gerepeteerd, het is pas in de laatste weken dat hij de radertjes samenvoegt en de klok in elkaar zet. Loopt hij nooit het gevaar door de bomen het bos niet meer te zien? "Het grote geheel is de sfeer en die komt al veel vroeger. Je moet niet denken dat ik in het water rondspartel en inderhaast blokjes sprokkel. De sfeer is het grondritme van de voorstelling. Als je alles samenvoegt, heeft elke acteur dat ritme al in zijn lichaam."

Marthaler laat zich inspireren door de plekken waar hij komt en is in de ban van de Arteveldestad. "Hier in Gent zie je de huizen gereflecteerd in het water. Als ik na de repetities naar mijn verblijf wandel, blijf ik soms een half uur naar de spiegelingen in het water staren. Dat heeft ongetwijfeld het beeld van deze voorstelling mee bepaald. De mensen in Seemannslieder zijn als spiegelingen."

Seemannslieder/Op hoop van zegen door ZT/Hollandia gaat vanavond in première in Het Publiekstheater, Gent, en speelt er tot 13 november. Info en kaarten: 09/225.01.01 of www.publiekstheater.be. Op 7 en 8 december in deSingel, Antwerpen.

n De eerste opvoering van Op hoop van zegen door De Nederlandsche Tooneelvereeniging op 24 december 1900 in Amsterdam. (Foto Albert Greiner jr.)n Scène uit Seemannslieder / Op hoop van zegen van ZT/Hollandia met van links naar rechts: Gijs Naber, Chris Nietvelt, Clemens Sienknecht en Bert Luppens. (Foto Phile Deprez)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234