Zondag 04/12/2022

Choquerende maar fragiele werken van een overdonderend genie

Tweehonderd jaar geleden werd de knettergekke schilder Antoine Wiertz in Dinant geboren. In Namen wordt dat gevierd met een slim bedachte dubbeltentoonstelling.

door Eric Min

Wiertz' fascinatie voor horror loopt er naadloos over in het werk van beroemde tijdgenoten, maar het zijn vooral de foto's van Joel-Peter Witkin die de argeloze bezoeker te lijf gaan.

Antoine Wiertz (1806-1865) is een geval apart. Zijn atelier in Elsene, vlak bij het Natuurhistorisch Museum, is nog altijd een curiosum waar je verbijsterd en geamuseerd naar buiten loopt. De samenscholing van monumentale doeken in de stijl van Rubens, brave portretten en kitsch is het levenswerk van een man die zich een genie waande. Wiertz was een mateloze narcist, maar ook een hemelbestormer met menslievende trekjes. Zijn werk overdondert door de vaak enorme formaten, tot 60 en 80 vierkante meter, maar ook de thema's die hij in beeld bracht, schoffeerden het publiek: een levend begraven slachtoffer van de cholera, een jongeman die zijn hersenpan aan flarden schiet...

Wiertz was ook een overtuigde tegenstander van de doodstraf. Omdat hij vermoedde dat de kop van een geëxecuteerde nog een tijdje kon denken, dook hij onder de guillotine om een portret van het slachtoffer te schetsen. In een triptiek bracht hij zelfs de Gedachten en visioenen van een afgehakt hoofd in beeld.

Maar Wiertz borstelde evengoed neoklassieke naakten in de stijl van Ingres en een reeks burgerlijke portretten bijeen: "Des portraits pour la soupe et le reste pour la gloire." Een mens moet eten. Niemand zou trouwens het fortuin kunnen ophoesten dat zijn wandvullende massascènes ongetwijfeld waard waren. De Antwerpse kathedraal had geweigerd Wiertz' Gevallen engelen, 11 op 8 meter, naast Rubens' altaarstukken op te hangen. Het doek belandde in het atelier en museum dat minister en collega-vrijdenker Charles Rogier op staatskosten voor Wiertz had laten bouwen in ruil voor zijn verzameld werk.

Vandaag hebben vooral kleinere doeken de tempel in de Vautierstraat tijdelijk ingeruild voor de Naamse expositiezalen. Het zijn kinderen van hun tijd en van de verhitte verbeelding van een zonderling, weerloos in hun grand guignol en op de wip tussen classicisme en gothic. Ze ademen geen grandeur maar grootspraak, net als Wiertz' legendarische laatste woorden: "Vaincre Raphaël!" ("Rafaël overtroeven!")

In een stad als Namen, waar de geest van Félicien Rops nog altijd over de wateren zweeft, is dat complexe oeuvre natuurlijk een dankbare aanleiding om iets interessants aan te richten. Hoewel Wiertz' beroemdste schilderij La belle Rosine, het dubbelportret van een naakt meisje dat mijmerend naar een skelet kijkt, jammer genoeg niet aanwezig is, leverde het zowat alle motieven voor het negentiende-eeuwse luik van Les relations de monsieur Wiertz in het Ropsmuseum: de dood, het skelet, de femme fatale, de spiegel. Wiertz' oeuvre wordt geconfronteerd met schilderijen, tekeningen en etsen van jongere kunstenaars met wie hij geen rechtstreekse band had of die na zijn dood zijn geboren, maar die de sfeer van zijn eeuw treffend weergeven: Rops en Rassenfosse, Ensor en Spilliaert, de symbolisten Khnopff, Delville en Maréchal, De Groux. Er zijn expliciete verwijzingen en vage invloeden, naast behoorlijk letterlijke citaten.

De kokette verleidsters van Rops waren hooguit ontaarde achternichtjes van de argeloze dames die door Wiertz werden betrapt bij hun toilet of terwijl ze foute boeken lazen, maar de spiegel die de duivel hen aanreikte, was dezelfde. Dat object duikt ook op tussen Ensors skeletten en maskers: het is een fraaie overgang naar het hallucinante zelfportret van Spilliaert en de schedel die hij schilderde.

Het verhaal van deze kleine maar uiterst gesoigneerde tentoonstelling werd al eerder verteld, toch is het ensemble dat door de dynamische cultuuradministratie van de provincie Namen werd samengebracht een lust voor het oog. Bovendien zijn Wiertz' doeken hoogst fragiel, een gevolg van de peinture mate die hij zelf na lang experimenteren had uitgevonden, wat misschien tot zijn dood heeft geleid. Zij mogen het atelier slechts met mondjesmaat verlaten en kunnen dus zelden in een ruimere context bekeken worden.

Tot 30 december, Ropsmuseum, rue Fumal 12 en het Maison de la Culture, avenue Golenvaux 14, Namen. Ropsmuseum 10-18 uur (gesloten op maandag en 25 december), Maison de la Culture 12-18 uur (gesloten op 25 december), 5 euro. Gratis toegang op 7 oktober, 4 november en 2 december. De catalogus (twee delen in een cassette) kost 34 euro.

Wiertz was een mateloze narcist, maar ook een menslievende hemelbestormer

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234