Zaterdag 19/10/2019

China

China buigt voor Keizer Xi

President Xi Jinping. Beeld AFP

Het bijna 3.000 leden tellende Chinese parlement komt maar eens per jaar samen, voor twee weken van vergaderingen. Dat levert altijd fraaie beelden op van trouwe partijsoldaten in Peking, maar dit jaar gaat het ook ergens over. Gaat Xi Jinping Mao Zedong achterna als ‘president voor het leven’?  

De economie blijft keurig groeien met 6,5 procent, geheel volgens plan. Het leger krijgt iets meer geld dan de afgelopen drie jaar – ook geen verrassing. Het Chinese parlement, dat zijn jaarvergadering geopend heeft, heeft een veel grotere kluif op zijn bordje vergeleken met de groeiprognoses of de defensiebegroting die het Volkscongres normaal bezighouden.

China staat op het punt middels een ingrijpende grondwetswijziging de communistische partij een dominantere rol in staatszaken te geven. In dat geval wordt het presidentschap van China’s sterke man Xi Jinping niet langer beperkt tot twee termijnen. De 2.980 afgevaardigden werden buiten de Grote Hal van het Volk door Chinese en buitenlandse journalisten bestormd met de vraag waarom China daar baat bij heeft.

“Beleid werpt pas na vijf of tien jaar vruchten af. Als regeringsleiders zo vaak worden vervangen, is dat nadelig voor de samenhang in het beleid”, zegt Zeng Fang, een Sichuanees delegatielid dat werkzaam is in de medische sector. ‘Vaak’ is in China volgens de huidige grondwet overigens om de tien jaar. Daarna maakt de president plaats voor nieuw bloed.

Wang Chen, vicepresident van het Volkscongres, zegt dat de presidentiële termijn wordt gesynchroniseerd met Xi’s andere banen als legerleider en voorzitter van de communistische partij. Die banen zijn immers ook niet gebonden aan termijnen. “Zeker nu we zo benadrukken dat de Partij leidend is op alle fronten, moet de grondwet daarmee niet in tegenspraak zijn”, vindt Zhu Jianmin. Als lid van een adviesgevende commissie mag hij niet stemmen, maar dat maakt hem niet minder enthousiast. “Ik hoop dat Xi nog tien jaar aanblijft. Minimaal. Stabiel leiderschap is cruciaal om de blauwdruk voor China’s toekomst te realiseren.”

Een week nadat het voorstel voor de grondwetswijziging onverwachts naar buiten kwam, staan de neuzen allemaal keurig dezelfde kant uit. Zelfs de Amerikaanse president Donald Trump riep dit weekeinde Xi al uit tot ‘president voor het leven’. “Dat heeft hij voor elkaar gekregen, dat is geweldig. Misschien moeten wij dat ook proberen”,  zei Trump op een besloten bijeenkomst in Florida.

Censuur

De instemming van het Volkscongres lijkt dan ook een voldongen feit. Het Volkscongres kreeg de bijnaam ‘stempelparlement’ omdat het in zijn 64-jarige bestaan nog nooit een voorstel heeft weggestemd. Dat lijkt nu niet voor de eerste keer te gaan gebeuren.

Iedereen kon dit eeuwig presidentschap zien aankomen. Maar nu Xi de agenda van het Volkscongres ermee kaapt, is het toch een schok. Wereldwijd haalde die schok alle voorpagina’s, maar in China wordt er nauwelijks openlijk over gesproken. De censuur houdt stevig huis. Woorden als ‘tegenstemmen’ en ‘emigratie’, worden gecensureerd.

Net zoals smeekbedes van ‘bezorgde burgers’ die in open brieven de duizenden volksvertegenwoordigers smeken Xi’s constitutionele verbouwing tegen te houden. Ze vrezen dat Xi China terugvoert richting het totalitaire tijdperk van Mao Zedong, die als een communistische keizer tot zijn dood zijn nukken en grillen uitleefde op het Chinese volk.

Tegen Xi stemmen is politieke zelfmoord. Vorige maand lauwerde de propagandamachine hem nog als lingxiu, een woord voor leiders met een vrijwel goddelijke status. Nu neemt Xi het systeem van regels voor opvolging en pensionering op de schop, waarmee China de afgelopen dertig jaar het eenpartijsysteem overeind hield.

Waarom de traditie, die drie decennia lang Chinese politiek in redelijk ordelijke banen heeft geleid, plotseling verdwijnt, is geen onderwerp in de staatsmedia. Die lopen op eieren: aan de ene kant juichen ze het herschrijven van de grondwet toe als een noodzakelijke, fantastische maatregel, aan de andere kant negeren ze het onderdeel over de presidentiële termijn. Of ze stellen dat er niets aan de hand is. Niemand heeft automatisch recht op een baan voor het leven, aldus partijkrant Het Volksdagblad.

De strekking van de lofzangen op het gesleutel aan de grondwet: er is geen tijd te verliezen, het moet snel en het is goed. Gewoon, omdat het goed is. “Het hart van de partij en het hart van het volk willen het”, schrijft Het Volksdagblad, dat een rechtsgeleerde uit Hebei citeert. “Opgewonden zegt Xiao Keyi dat de constante ontwikkeling en vooruitgang van de grondwet de rechtsstaat van het Nieuwe Tijdperk doorlopend van nieuwe overwinningen zal voorzien.”

Sinds hij vijf jaar geleden aantrad, grijpt Xi steeds stoutmoediger macht terug die onder zijn voorgangers was verwaaid over facties binnen de partij, generaals en corrupte potentaten van economische bolwerken. Inmiddels is de communistische partij met zuiveringen zo gedisciplineerd dat gehoorzaamheid aan Xi de enige norm is. Xi en Partij zijn bijna synoniemen: Xi is de Partij, de Partij is Xi, en niemand weet waar het zwaartepunt van de macht precies ligt.

Was Chinese politiek al ondoorgrondelijk, de komende jaren – of decennia – wordt totaal onduidelijk wat zich in de boezem van de macht afspeelt. In Xi’s extreem centralistische koers heeft gezag maar één plek: in Xi’s hand, in dienst van de partij. Of andersom, want de ongebruikelijke manier waarop Xi de grondwetswijziging doordrukt, geeft te denken. Wordt de man Xi zo langzamerhand niet machtiger dan de partij die hij vertegenwoordigt? Dat onderwerp is onbespreekbaar.

Er is wel iets raars aan de gang: in januari zou de partijtop er volgens persbureau Reuters over hebben vergaderd, maar bereikte deze geen consensus. Daarna werd een partijbijeenkomst naar voren gehaald voor een nieuwe overlegronde. Vlak voor die cruciale vergadering werd het pakket wijzigingen onverwacht op straat gegooid. Een week na die overval ligt het voorstel bij het makke Volkscongres – en dat is de laatste horde.

Huiver om de regels voor termijnbeperking af te schaffen, is er wel degelijk. China heeft die regels nog niet zo lang: in 1982 heeft Deng Xiaoping ze ingevoerd als reactie op de uitwassen en de politieke chaos onder Mao. Deng had net als andere Chinese leiders de neiging op het pluche te plakken en achter de schermen door te regeren. Hij wilde vooral de macht van zijn opvolgers beperken, dus wees hij twee generaties topmannen aan.

Langzaam groeide een mechanisme dat machtsoverdracht en verjonging van de politieke top zonder chaos en bloedvergieten regelde. Regeren ging via een collectief leiderschap met regels voor opvolging. Dat maakte China veerkrachtiger dan bijvoorbeeld de Sovjet-Unie.

Heilige missie

Nu wordt de hele grondwet doorregen met zogenaamd ‘Xi-isme’, Xi’s politieke theorie. Xi’s heilige missie voor de toekomst van China en de rest van de wereld, die onder een grote rode paraplu van ‘modern socialisme met Chinese karakteristieken’ wordt gezet, terwijl westerse politieke systemen een langzame dood sterven. Voor dat grote plan heeft hij een ultieme machtsconcentratie van de drie topfuncties – partijvoorzitter, legerleider en president – nodig. En tijd. Een presidentschap met een deadline in 2023 zit in de weg.

Zonder grondwetswijzigingen had Xi gemakkelijk partijvoorzitter en legerleider kunnen blijven, maar zo is hij niet. Xi is liefhebber van regels en wetten. Geen dag, geen minuut mag de indruk bestaan dat hij het spoor van zwakkere voorgangers volgt. Nu hij op het toppunt van zijn macht het ijzer zo heet heeft gemaakt dat hij het kan smeden, laat Xi het vuur niet afkoelen.

Premier Li Keqiang opende gisteren de eerste zitting met een speech waarin dertien keer Xi’s naam opdook, ter benadrukking van diens almacht. Dankbaar voor de ‘solide leiding van Xi’s Nieuwetijdsdenken’ beschreef Li de vooruitgang van de afgelopen jaren. Dertig procent minder fijnstof in de lucht, echtparen mogen twee kinderen, het meest uitgebreide hogesnelheidstrein-netwerk ter wereld – 25.000 kilometer spoor!

En er komt meer moois aan. Omdat investeringen in de privésector zwakker zijn dan verwacht, deed Li opvallend veel beloftes aan ondernemers. Kleine ondernemers kunnen rekenen op belastingvermindering en minder bureaucratische rompslomp. Ook stroomtarieven en kosten van internetverbindingen gaan omlaag om een ‘sprintje te trekken met innovatie’, aldus Li. “China is het thuisland van de grootste verzameling talent en human resources ter wereld. Dat is de grootst mogelijke goudmijn voor innovatie en ontwikkeling.”

Economisch staat China stevig in zijn schoenen, maar dat is geen reden achterover te leunen. Li: “Als alles kalm is, vergeet dan niet het gevaar. Als alles goed gaat, wees dan waakzaam voor ellende.”

Bloedarmoede

Internationaal zijn de omstandigheden niet ideaal voor meer dan bescheiden groei – voor Chinese begrippen dan. Li klaagde over “bloedarmoede in het internationale economische herstel en sterk toenemend protectionisme” – lees: een dreigende handelsoorlog met de Verenigde Staten.  

Binnenlands zijn een jaarlijks oplopend begrotingstekort en een griezelig hoge schuldenlast chronische problemen waartegen na jaren talmen alleen harde maatregelen nog soelaas bieden. Sommige waarnemers verwachten dat Xi als president met ongebreidelde macht eindelijk doorpakt met lastige hervormingen. Anderen denken dat het woord ‘hervormingen’ onder Xi zijn oorspronkelijke betekenis van liberalisering heeft verloren. Hervormingen zouden een drogreden zijn waarmee de macht zo veel mogelijk wordt gecentraliseerd in handen van de communistische partij.  

Xi Jinping komt aan in het de Grote Hal van het Volk. Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234