Woensdag 20/01/2021

Reportage

Celtic vs Rangers: een eeuw lang schipperen tussen passie en haat

Het Schotse voetbal scheert al lang geen hoge toppen meer, maar de rivaliteit tussen Celtic en Rangers blijft tot de verbeelding spreken. De derby in Glasgow, beter bekend als ‘the Old Firm’, is getekend door religieuze en politieke littekens, die de spanningen tussen de supporters een giftige reputatie geven. Een geschenk voor de Schotse media, een verzuchting voor de meeste fans. Na vier jaar afwezigheid, kende the Old Firm dit weekend haar wedergeboorte in de Schotse competitie. De Morgen ging op zoek naar de legende, op en naast het veld.

Zaterdag, 11u55. Twee derby’s op enkele honderden kilometer van elkaar verwijderd. Manchester biedt het sterrengala, maar Glasgow de legende. De wedstrijd in Celtic Park begint binnen vijf minuten, maar de echte strijd speelt zich af in de tribunes. Het voelt alsof er voor deze supporters maar één keuze geldt in het leven: Celtic of Rangers.

Twee dagen daarvoor stap ik uit de trein in Glasgow. Klaar voor een spannend Erasmusavontuur even verderop in Stirling, maar een onwaarschijnlijk toeval is het ideale excuus voor deze tussenstop. The Old Firm van zaterdag lokt me als een sirene, samen met 60.000 andere fans over heel de wereld. Het is een jongensdroom die uitkomt, al kan ik moeilijk uitleggen waarom. Voetbal in Schotland is op papier dood.

Mijn eerste stappen in het stadscentrum worden meteen vergezeld door dikke regendruppels. Een Schots welkom van de weergoden, die de stad voorbereiden op een modderige loopgravenoorlog. Terwijl ik uitgeregend het doel van mijn verblijf uit de doeken doe, gaan de ogen van de lobbyverantwoordelijke wagenwijd open. “It's gonna be absolutely crazy on Saturday, mate”, wauwelt hij met sappige Schotse tongval. Ik geloof hem. Ik hoop er zelfs een beetje op.

Zaterdag, dan kijken Celtic en Rangers elkaar opnieuw in de ogen in de Schotse Premiership, vier jaar nadat Rangers het hoogste toneel noodgedwongen verliet na financiële perikelen en een herstart maakte in het vagevuur van de lagere regionen. The Old Firm, wellicht de meest geladen stadsderby in de voetbalgeschiedenis, is verrezen uit haar as voor editie 402.

Scheidingslijn

Het verhaal van the Old Firm is er eentje met hoge pieken en diepe dalen. Een ongekende sportieve dominantie aan de ene kant, een fel gemediatiseerde scheidingslijn van haat en geweld langs de andere. Het is een lijn die Glasgow ver voorbij de grenzen van een voetbalveld heeft beheerst. Religieuze tegenstellingen, migratiespanningen en politieke geschillen hebben hier in het voetbal een ideale voedingsbodem voor conflict gevonden.

“Het lijkt een complexe cocktail van verschillende factoren, maar tegelijk is het verhaal ook heel logisch. Het gaat over twee groepen mensen die bang zijn van wat anders is”, zegt David Scott, die bij de organisatie Nil by Mouth strijd voert tegen sectarianism, religieuze onverdraagzaamheid. De felle scheidingslijn tussen rooms-katholieken en protestanten in Schotland is een spook uit het verleden, maar wel nog steeds nauw verbonden met the Old Firm.

Geen clubs in de wereld die namelijk zo sterk verzuild zijn als Celtic en Rangers. De eerste opgericht in 1887 als liefdadigheid voor de Iers-katholieke immigranten in het oosten van de stad, de andere uitgekozen om het protestantse establishment in het westelijke deel te vertegenwoordigen. “Daarbovenop kreeg je het conflict in Noord-Ierland, waar beide kampen lijnrecht tegenover elkaar stonden. Dat zindert nu nog steeds na. Celtic-fans blijven IRA-liedjes zingen en Ierse vlaggen zwaaien, aan de andere kant heersen de Union Jack en de poppy, symbool van het Britse leger. Een Schotse vlag zal je hier niet zien.”

“Dat supporters die religieuze en politieke aspecten in liederen en scheldnamen gebruiken is op zich niet het probleem. Zaterdag zullen ze elkaar in Manchester ook opnaaien met kwetsende woorden, dat is deel van zo’n derby”, zegt David. “Maar hier slaat de rivaliteit ook buiten het stadion kloven, op de werkvloer of in het onderwijs. Die scheidingslijn is fel verminderd, maar ze blijft zorgen dat sommige mensen een deel van hun sociaal netwerk blindelings wegsnijden.”

Als je met Schotten over the Old Firm praat, lijkt het soms wel de nieuwe religie van deze stad. “Dat kan je zo wel uitdrukken. Het is de sterkste identiteit die iemand zich kan aanmeten. Wanneer ik iemand nieuw ontmoet weet ik meestal binnen de vijf minuten of hij voor Celtic of Rangers supportert”, lacht hij.

The Wizard of Oz

12u – Het stadion is tot de nok gevuld en laat zich in unisono horen. You’ll never walk alone. Elk haartje in mijn nek staat recht, pure magie. Het eerste fluitsignaal gaat af en leidt een bitsige eerste vijf minuten in. Elke aanvaring op het veld brengt een veelvoud aan intensiteit teweeg in de tribunes, dat de wedstrijd door een felgroene of donkerblauwe bril bekijkt. Het conflict zit in de genen van deze clubs, dat voel je.

David neemt me mee doorheen de stad, omdat “de geschiedenis cruciaal is om deze rivaliteit te snappen”. We passeren eerst langs Willem van Oranje, Caeser-gewijs op zijn paard, gehuldigd als brenger van het protestantisme. “Daar ligt eigenljk de oorsprong van dit verhaal, eeuwen voor de clubs zijn opgericht.” Daarna trekken we naar the Barrowland, een buurt in het oosten van de stad waar Celtic heerst. En waar in de namen van de pubs nog steeds Iersgezinde of religieuze boodschappen verscholen zitten.

Het zijn allemaal fraaie restanten van een oude scheidingslijn, maar volgens de Schotse cijfers is religie haar houdbaarheidsdatum ver voorbij in dit land. Wat heeft sectarianism in ‘godsnaam’ nog te zien met voetbal? “Het heeft heel lang geduurd voor we als maatschappij iets ondernomen hebben. Liedjesteksten als ‘we staan tot aan onze knieën in katholiek bloed’, die vonden we lange tijd normaal. Gewoon een deel van het voetbal. Zo’n boodschappen zijn niet langer de norm.”

“Ik vergelijk de situatie vandaag graag met the Wizard of Oz”, vertelt David. “Het lijkt allemaal heel groots en gevaarlijk, maar achter dat rookgordijn heeft een klein oud mannetje de touwtjes in handen. Het is een kleine minderheid die een voorbijgestreefde haatlijn blijft eren, maar zij staan wel het vaakst in de spotlights. Bovendien heeft dat kleine oude mannetje meestal teveel alcohol gedronken. Er heerst in Schotland een vrij zorgwekkende drankcultuur”, zegt hij met enige zin voor zelfrelativering, want ondertussen nemen we zelf ook deel aan die cultuur. Cheers.

Main man standing

12u45 – Dertig minuten zonder schot op doel doen even geloven dat dit een complete afknapper wordt, maar dan gaat het plots snel. 1-0, 2-0, en Celtic Park davert op haar grondvesten. Gelukkig voor de wedstrijd kan Rangers vlak voor de rust milderen. Plots leeft enkel nog dat ene blauwe hoekje in het stadion. Van de hel naar de hemel in een recordtempo.

Het verhaal van David doet me denken aan voetbal als last man standing, de laatste overblijver van wat ooit de fundamenten van deze grauwe industriestad waren. Die visie wil John Kelly nuanceren. Hij is socioloog aan de Universiteit van Edinburgh en heeft een boek gewijd aan de onverdraagzaamheid in het Schotse voetbal. “Ik zou eerder zeggen dat voetbal de main man standing is in deze zaak. Op religieus vlak zijn de tegenstellingen dan wel zo goed als verdwenen, maar de herinneringen leven wel verder in een generatie die het allemaal heeft meegemaakt. Er is altijd een soort culturele vertraging die vermijdt dat wonden snel kunnen helen.”

Zoals zijn naam doet vermoeden, is Kelly zelf van Iers-katholieke afkomst. Een Celtic-fan dus? Hij knikt. “In grote mate zal je die traditionele scheiding blijven terugvinden, maar dat vind ik ook niet echt problematisch. Zoiets mag zich gewoon niet vertalen in discriminatie, haat en geweld.”

Een oud zeer van de Celtic-supporters komt naar boven: het anti-katholieke transferbeleid dat Rangers FC tot 1989 heeft volgehouden, een dikke eeuw lang. “Een schandvlek die Rangers-fans niet graag zullen erkennen, maar goed, dat is het verleden. Nu is sectarianism een mythe die door Schotse journalisten in stand wordt gehouden.”

Het zal niet de laatste keer zijn dat mijn collega’s door de modder gesleurd worden. “De Schotse media zijn medeplichtig aan de vertroebelde relatie tussen de supporters. Ze hebben zich in het verleden als een regelrechte schande gedragen. Pas toen aan het maatschappelijke debat echt niet meer te ontsnappen viel, hebben ze zich opgesteld als bezorgde partij. Op dit moment gebeurt eigenlijk het omgekeerde. Terwijl de extra-sportieve spanningen tot een minimum herleid zijn, blijven ze het verhaal nieuw leven inblazen. Ze teren op the Old Firm.”

De sensationele berichtgeving in de kranten, heeft volgens Kelly ook de overheid beïnvloed. “In 2012 voelde de regering zich genoodzaakt om een speciale wet op te stellen, specifiek gericht op sektarisch gedrag: de Offensive Behaviour at Football and Threatening Communications Act. Gemaakt door mensen die niets van voetbal kennen, met rampzalige gevolgen. De populariteit van sektarische gezangen is net gegroeid, omdat ze als protest gelden tegen de bemoeienissen van de autoriteiten. Het heeft niet enkel de spanningen tussen Rangers en Celtic aangewakkerd, maar ook wantrouwen tegenover de politie.”

Olifant in de kamer

12u50 – Samen met een duo uit Oostenrijk ben ik de vreemde eend in een zaaltje volgepropt met Engelstalige journalisten. Ik zeg tegen iemand dat het wel goed meevalt, die zogezegde haatsfeer in de tribunes. “Het kan snel keren”, zegt hij met hongerige stem. Dit is ook voor hen het hoogtepunt van het jaar.

Voorlopig trek ik met meer vragen dan antwoorden naar de persconferentie van Celtic in Lennoxtown. Het complex is goed verstopt in het sprookjesachtige Schotse landschap, om pottenkijkers buiten te houden. Een mooiere locatie om te trainen is moeilijk voor te stellen. “Dat je op eigen houtje tot hier geraakt bent, is al verwonderlijk”, lachen de Schotse journalisten me toe wanneer ik vertel dat ik uit Belgium kom.

Flankspeler Patrick Roberts en manager Brendan Rodgers passeren de revue. De oude Schotse wolven houden het bij makke vragen. Vorm, blessures, tactiek en als het zelfs te dicht komt bij een kritische vraag over the Old Firm, serveert de micro een ingestudeerd lijntje: “It’s a special game, but it’s just football.”

Zelfs bij de journalisten krijg ik ongemakkelijke blikken wanneer ze de term sectarianism horen. “Het is een beetje de olifant in de kamer van het Schotse voetbal”, vertelt Chris McLaughlin van BBC Scotland. “Je zal maar weinig spelers, managers of journalisten vinden die openlijk hun mening erover geven. Begrijpelijk, want er is altijd wel iemand die aanstoot neemt.”

Of het op dit moment een gezonde rivaliteit is, vraag ik hem. “Tja, bestaat er een rivaliteit die echt gezond is? Vier jaar pauze heeft de spanning de hoogte in gejaagd en voetbal is hier sowieso al zo passioneel. De complexe historische achtergrond zindert nog steeds na, maar met de generaties zal ook dat gedrag eruit gaan, daar ben ik van overtuigd.”

De passie waarover McLaughlin spreekt is alleszins aanwezig bij een van de assistent-coaches, die liever anoniem blijft – “Het is Brendans moment om in de spotlights te staan.” Hij is lovend over de nieuwe coach, over de kalmte die hij overdraagt naar spelers en fans en vraagt me of ik ook naar de wedstrijd kom zaterdag. Ik knik. “Je eerste Old Firm?” Ik knik opnieuw en wordt getrakteerd op een duivelse blik. “Het wordt rauw. Rauw en vol agressie. It’s gonna be fifty times bigger than anything you’ve ever seen.”

Spoken uit het verleden

13u16 – Na de 3-1 van Sinclair is de veer gebroken. Het algemene niveau van de wedstrijd is al vrij bedroevend, maar dan nog is de kloof tussen de twee clubs opvallend groot. Kijkend naar de namen op het wedstrijdblad, lijkt het vooral een financiële zaak. Rangers is sportief nog niet gerecupereerd van de klap die de club vier jaar geleden te verduren kreeg.

“Het financiële mismanagement dat onze club de grond heeft ingeboord, mogen we nooit meer laten gebeuren”, zegt Craig Houston resoluut. Hij is de oprichter van supportersclub Sons of Struth en de woordvoerder van Club 1872, een nieuwe koepelorganisatie die de fans via aandelen een belangrijke stem in het bestuur van de Rangers geeft. 5 procent van de club hebben ze al in handen, 25 is het doel.

Terugdenken aan het noodlottige jaar 2012 doet hem zichtbaar nog steeds pijn. “De andere clubs wilden ons niet eens in de laagste divisie laten starten, supporters van verschillende clubs dreigden zelfs hun abonnementen te laten schieten als we een tweede kans kregen. Dat kwam hard aan.” Uiteindelijk was een herstart mogelijk, maar wel als ‘nieuwe club’. “Daar proberen veel Celtic-fans ons op te pakken. Alsof we een nieuwe club zijn, onze prijzenkast kwijtspeelden en the Old Firm niet meer bestaat …”

Volgens Houston hebben die vier jaar afwezigheid de spanningen weer de hoogte ingejaagd. Wanneer ik de spoken uit het verleden erbij haal, zucht hij even, maar antwoordt dan eerlijk. “Celtic en Rangers zijn elkaars tegenpolen op alle vlakken, zo is het altijd geweest. Er zijn steeds nieuwe injecties die het conflict levend houden. Het Schotse referendum bijvoorbeeld, daar stonden we opnieuw lijnrecht tegenover elkaar. Een gezonde relatie zou ik het niet noemen, maar Celtic heeft Rangers nodig, net zoals Rangers Celtic nodig heeft. En het Schotse voetbal … dat bestaat gewoon niet zonder the Old Firm.”

De hemel stort ondertussen naar beneden boven New Tinto Park, een voetbalveldje vlakbij Ibrox Stadium, de tempel van Rangers FC. De jonge spelertjes, een project van de Sons of Struth, torsen met plezier de gietende regen. Dat hoort zo als ze ooit de Ranger-naam waardig willen dragen en bovendien is er hoog bezoek: Marco Negri, ooit een Italiaans één-seizoenswonder op Ibrox voor blessures roet in het eten gooiden.

Ze zijn te jong om hem in actie te hebben gezien, maar trekken niettemin grote ogen en luisteren wellicht beter dan hun moeder ooit zal kunnen hopen. “Ze weten maar al te goed wij hij is hoor”, zegt Stuart, grootvader langs de lijn. “Ik heb mijn kleinzoon al meerdere keren zijn mooiste goals laten zien.” Of hoe clubliefde in Schotland met de paplepel ingegeven wordt en elders vergeten idolen hier de status van een heilige krijgen. Alleen al de naam van Thomas Buffel laten vallen, brengt haarscherp omschreven voetbalherinneringen naar boven.

Stuart heeft geen ticket kunnen bemachtigen voor de wedstrijd. “Jammer, want de wedstrijd in Celtic Park is de beste die er bestaat.” Niet die in Ibrox dan? “Er is geen beter gevoel op de wereld dan wanneer je in het hol van de leeuw met de overwinning gaat lopen. Daar kicken we op.”

Het hondenweer blijft maar aanhouden en ik besluit een laatste blik te werpen op de buurt rond Ibrox. Misschien is het door de vochtigheid die mijn klamme vel binnendringt, maar plots zie ik de armtierigheid van deze stad ten volle. Het is eigenlijk niet moeilijk te geloven dat jongeren zich vastklampen aan de enige identiteit die deze toekomstloze buitenwijken te bieden hebben: Celtic of Rangers, voor het leven.

"Rangers? Nooit van gehoord"

13u30 – Tweede geel en rood voor Senderos. Als er nog een sprankeltje hoop was, is die bij deze verdwenen. In het hol van de leeuw heerst vandaag de koning van de groene jungle. Elke poging om een lied in te zetten van de Rangers wordt hardhandig de kop in gedrukt. De hoek van de beruchte Green Brigade, die al de hele wedstrijd Iers kleurt, leidt de dans tegen de Britse vlaggen in het Rangers-kamp. Ze smeken om de vernedering.

De ochtend van de wedstrijd is de hemel opgeklaard en ik besluit om te voet richting Celtic Park te trekken. De tocht leidt me opnieuw doorheen the Barrowland, het groen-witte hart van Glasgow en niet toevallig ook een achtergestelde buurt. Het marktje van the Barras moet ooit een bloeiend handelscentrum geweest zijn, maar nu lijkt het eerder op een schrootverkoop.

De vele Celtic-pubs gaan al vroeg open en de fans stromen vlotjes binnen. Ik probeer ook, maar zonder succes. “Geen plaats, lad”, zegt de buitenwipper van The Green Isle grijnzend. Nochtans glippen enkele rosse jonkies even later vlotjes binnen.

Ik merk al snel dat mijn camera een dooddoener is. De meeste mensen vertellen me met plezier over ‘hun’ Celtic, maar klappen één voor één dicht wanneer ik vraag om een naam of een foto. “Piss off”, snauwt iemand me toe, wanneer ik mijn camera op het straatbeeld richt. Er heerst een enorm wantrouwen tegenover journalisten. “Alles wat we zeggen, wordt toch uit de context getrokken. De media verkopen bullshit.”

En toch leggen deze anonieme getuigen de ware aard van het beest bloot. Hier wandelt niemand met een Rangers-truitje, terwijl het de kortste weg is vanuit het centrum. “Ik haat ze.” Hij spuwt het bijna uit. Als in sportieve haat? “Neen, I focking hate them.” Hij is lang niet de enige die het zo bot uitdrukt. Sommigen weigeren zelfs na lang aandringen het bestaan van de Rangers na hun herstart te erkennen. “Wie bedoel je? Nog nooit van ze gehoord.” Dit is verboden territorium voor blauwbloeden.

Ze vertegenwoordigen de minderheid, maar houden de scheidingslijn wel in stand. Het ligt er bij de meesten snel uit, wanneer ik vraag naar de oorzaak van al die haat: “Religie, altijd al geweest.” Waar het overgrote deel van Glasgow dat eeuwenoude strijdveld verlaten heeft, klampen deze mensen zich er krampachtig aan vast. En ook al zijn ze één voor één in Schotland geboren, iedereen ademt hier groen, wit en oranje.

Een klein meisje uit Noord-Ierland – waar beide clubs een grote achterban hebben - vertelt dat er op haar katholieke school “geen Rangers-fans zitten”. Alsof het de logica zelve is. Haar vader voegt er aan toe dat er wél veel vluchtelingen met verschillende religieuze achtergronden zitten, maar “gewoonweg geen protestanten”. Hij beseft niet eens dat hij spontaan twee aparte puzzelstukjes heeft samengelegd.

Iedereen voelt zich hier katholiek en Iers, en dus zijn ze Celtic-fan. Of is het andersom? De drie lijken zo nauw verbonden, dat het onmogelijk te zeggen is wat oorzaak en wat symptoom is. Ik begrijp nu wat David Scott bedoelde met het uitsluiten van sociale contacten. Deze mensen verliezen de helft van een mogelijk netwerk door blinde haat.

Ik verlaat de tristesse van de Barrowlands en zet mijn weg naar het stadion verder. Bij een van de vele vlaggen- en sjaalstandjes van Celtic ontmoet ik Hugh. Eindelijk een naam. En een foto. Ik vertel hem over het oogklepdenken van zijn broeders. “Het is echt bedroevend hoe zo’n gedachtengoed nog steeds zorgt voor discriminatie op de werkvloer en het onderwijs. De rivaliteit tussen Celtic en Rangers speelt daar een lelijke rol in”, zucht hij. Hugh zegt ook wat ik stiekem al een tijdje vermoed. “Bij elk nieuw debat zoeken de twee kampen de tegenstelling op, dat zit er gewoon ingebakken en dat zal nog lang aanhouden.”

En dan verwoordt hij het plots perfect, het gevoel dat heerst bij het leeuwendeel van de supporters die ik in Glasgow ontmoet heb, groen of blauw. “Mijn dochter is vandaag 21 geworden en geeft een feest, maar eerlijk gezegd is deze wedstrijd belangrijker. De komende uren in dat stadion is het life or death. Daarna? Ach, dan zijn we allemaal weer vrienden”, lacht Hugh.

Zo mag het, of beter moét het in een rasechte derby. Een scherp randje, maar nooit snijden. De spelersbus van de Rangers arriveert en de Celtic-fans zorgen voor een massale omsingeling. “You’re not Rangers anymore”, klinkt het uit alle kelen. Sommige menen het vanuit de grond van hun hart, maar voor de meeste is het gewoon een poging om in de hoofden van de spelers te raken. “Nothing more than mindgames, lad.”

Geen conflict, geen verbroedering

13u45 – Het laatste fluitsignaal weerklinkt en 5-1 is het zware eindverdict voor de Rangers. Spectaculaire uitslag, slappe wedstrijd. Het Schotse voetbal is niet meer wat het ooit geweest is. Had ik toch niet beter Manchester opgezocht? Alsof ze mijn twijfel voelen, beginnen de Celtic-supporters opnieuw uit volle borst te zingen. Een zoveelste kippenvelmoment. Neen, goede beslissing.

Na de wedstrijd snel ik naar buiten, camera in de aanslag om elke flard van supportervermenging op de gevoelige plaat vast te leggen. Er is echter niets te zien. Geen conflict, maar ook geen verbroedering. Daar zorgt de politie voor. “Niet dat er sowieso problemen zouden zijn, maar het is gewoon beter om de gemoederen even te laten bedaren”, zegt een agent.

Ik volg de groene supportersstroom terug naar het centrum. De bomvolle pubs langs de weg zorgen dat de stroom steeds dunner wordt en wanneer ik een uurtje na de wedstrijd terug aan het station ben, is de identiteit van the Old Firm verdwenen in de massa. Neen, het overgrote deel van deze stad ligt niet wakker van deze ‘legendarische wedstrijd’. Zo relatief is sport dan ook weer.

En toch … voetbal in Glasgow is iets heel speciaals. ‘Fifty times bigger then anything you’ve ever seen’, echoot het opnieuw in mijn hoofd. Hij zat er niet ver naast. 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234