Zaterdag 18/01/2020

Celibaat is onrealistisch anachronisme

Ian Buruma

is de Nederlandse hoogleraar democratie en mensenrechten aan Bard College in New York. Zijn nieuwste boek heet Taming the Gods: Religion and Democracy on Three Continents. Ian Buruma bepleit de afschaffing van het celibaat.

De in snel tempo veranderde samenleving is oorzaak van het seksueel misbruik door priesters, schreef de paus in zijn herderlijke brief aan de Ierse katholieken. Volgens Ian Buruma heeft de kerkvorst zelfs een punt, maar de vraag is wie zich aanpast: de samenleving aan de kerk of omgekeerd.

In zijn opmerkelijke verontschuldigingen tegenover de Ierse katholieken (de meerderheid van de bevolking van het land) legde paus Benedictus XVI uit waarom priesters in de verleiding komen om zich te bezondigen aan seksuele handelingen met kinderen. De oorzaak is volgens hem te zoeken in “de nieuwe en ernstige uitdagingen waarmee het geloof wordt geconfronteerd en die het gevolg zijn van de doorgedreven transformatie en secularisering van de Ierse samenleving. De maatschappij is in een snel tempo veranderd en daarbij is de traditionele verbondenheid van de mensen met de katholieke leer en de katholieke waarden verloren gegaan.”

Zoals bekend, hebben niet alleen Ierse katholieke priesters zich vergrepen aan kinderen. Het misbruik deed zich ook voor in veel andere landen, en dat is iets waar de paus niet over heeft uitgeweid. Ierland is ook niet het enige land waar de maatschappelijke transformatie en de secularisering de religieuze waarden naar de achtergrond hebben verdreven. De paus wijt het seksuele misbruik aan de nieuwe uitdagingen, en misschien heeft hij het deels zelfs bij het rechte eind, maar dan niet om de redenen die hij zelf aanhaalt.

In traditioneler tijden, nog niet eens zo heel lang geleden, toen God nog oppermachtig was en de meeste mensen zich tot hun priesters (of dominees, of rabbi’s, noem maar op) wendden als ze morele begeleiding nodig hadden, werd het seksuele gedrag vaak bepaald door macht. De christenen geloofden in de zonde. En de waarden die de katholieke kerk uitdroeg, stonden hoog aangeschreven.

Maar de hypocrisie gaf de bevoorrechte klasse, priesters inbegrepen, extra speelruimte. Welgestelde mannen hielden er minnaressen op na, docenten legden het aan met studentes, en zelfs de bescheiden dorpspriester, een man met sociaal en spiritueel aanzien, liet zich vaak de seksuele gunsten welgevallen van de vrouw die zijn huishouden bestierde.

Die praktijken hoorden nu eenmaal bij het leven, zo luidde het. In veel arme landen en in het zuiden is dat nog altijd zo, en dat kan verklaren waarom het seksuele misbruik van kinderen door priesters vooral aan het licht komt in het noorden, waar de maatschappij al langer is veranderd. Dat alles maakte het idee van het celibaat - een nobel, maar vaak onhaalbaar streven - ook draaglijk. Tenslotte hadden zelfs de pausen in het Italië van de renaissance kinderen.

Het leven van de vrouwen was in die traditionele omstandigheden meestal strikt omschreven. Behalve in kleine, libertijnse aristocratische kringen, waar ook vrouwen er buitenechtelijke relaties mochten op nahouden, was de vrouw in de eerste plaats een moeder en diegene die voor het huishouden instond. In de traditionele maatschappijen waren kinderrechten zogoed als onbestaande, maar aan dat tijdperk kwam een einde toen de door de paus betreurde veranderingen plaatsvonden. De volwassenen waren oppermachtig.

Paus Benedictus en andere conservatieve geesten beschouwden de sociale en de seksuele revolutie van halfweg de jaren twintig van de vorige eeuw wellicht als een orgie van losbandigheid. Voor sommige mensen was het dat ook. Denk maar aan het hedonisme van de homoscene in Amsterdam en San Francisco, aan de seksuele vrijheid in bepaalde hippiecommunes en aan de haast feodale erotische privileges van rocksterren. Maar dat was lang niet voor iedereen weggelegd. In landen als Ierland, Duitsland en de Verenigde Staten was het in de eerste plaats de status van vrouwen en kinderen die veranderde.

Mannen konden er niet langer zomaar minnaressen op nahouden, docenten konden geen affaires met studentes meer aanknopen, en priesters konden geen beroep meer doen op de seksuele gunsten van hun huishoudsters. De mensen begonnen de hypocrisie te hekelen. De maatschappelijke veranderingen van de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw hebben als het ware een nieuwe vorm van puritanisme met zich meegebracht. Zo kan een man in de Verenigde Staten ontslagen worden als hij een “ongepaste” seksuele opmerking maakt. Huwelijken worden ontbonden na een onenightstand, en elke vorm van seks met kinderen is een absoluut taboe.

De meeste taboes zijn intussen gesneuveld en misschien wordt het taboe rond seks met kinderen net daarom haast fanatiek in stand gehouden. In bepaalde landen mag je er niet eens over fantaseren in de vorm van pornografische cartoons. Uiteraard is de uitbuiting van kinderen, al dan niet seksueel, verwerpelijk, niet het minst omdat kinderen maar zelden de macht hebben om zich ertegen te verzetten.

Zelfs de paus kan er niet omheen dat de emancipatie van de vrouw en de bescherming van het kind positieve evoluties zijn. Toen hij nog kardinaal was, behoorde het tot zijn opdracht om het misbruik van minderjarigen door priesters tegen te gaan. Al heeft dat zo te zien niet veel zoden aan de dijk gebracht. Maar zijn belangrijkste taak bestond er dan ook in de kerk te behoeden voor schandalen.

Katholieken nemen doorgaans een tolerantere houding aan tegenover hypocrisie dan protestanten. De opkomst van het protestantisme was deels een reactie op die houding. Protestanten die streng in de leer zijn, zien openhartigheid als een deugd. Zij geloven namelijk dat ze een rechtstreekse lijn met God hebben. Katholieken daarentegen gaan te biecht bij hun priesters, en niet bij God zelf. Zonden konden worden vergeven, zolang je maar de rituele geplogenheden respecteert. Dat verklaart meteen ook waarom het Vaticaan de pedofiele misbruiken van zijn geestelijken veeleer als zonden dan als misdaden bestempelt.

In een geëmancipeerde wereld is dat niet langer aanvaardbaar, maar dan niet omdat de secularisering het normenbesef van de mensen zou hebben vernietigd. Het secularisme heeft tenslotte nooit laten uitschijnen dat kindermisbruik goed zou zijn. Het probleem van de zondige priesters is dat macht in democratische samenlevingen niet langer het privilege van enkelingen is, en dat mensen minder bereid zijn om hypocrisie te dulden. De celibaatsgelofte is dan ook een onrealistisch anachronisme geworden.

Maar er bestaat een oplossing voor dat probleem. Of toch zeker een verbetering: de kerk zou kunnen toestaan dat priesters trouwen, of homoseksuele relaties aangaan met volwassenen die daarmee instemmen. Paus Benedictus XVI, die er een strikt conservatieve mening op nahoudt inzake doctrinaire kwesties, zal dat idee wellicht niet bepaald genegen zijn. In plaats daarvan zal hij blijven preken tegen het kwaad van de seculiere samenleving en tegen de gevaarlijke verlokkingen van de vrijzinnigheid. Dat zal evenwel weinig uithalen, want het vlees is zwak en zal altijd wel een manier vinden om zijn behoeften te bevredigen. En als dat niet op wettelijke wijze kan, zullen de meest weerloze mensen het slachtoffer blijven worden van misdadige praktijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234