Vrijdag 30/10/2020

Cash voor coke

Met negentig miljoen inwoners is Zweden relatief het productiefste literaire misdaadland van Europa. Vorig jaar verschenen tachtig nieuwe titels. Tien jaar geleden nog maar dertig. Niet alleen de kwantiteit, ook de kwaliteit is verbazend. De Zweedse misdaadroman, en bij uitbreiding de Scandinavische thriller in het algemeen, kreeg faam. Er is natuurlijk het legendarische duo Sjöwall & Wahlöö dat tussen 1965 en 1975 tien boeken schreef rond de intussen gecanoniseerde inspecteur Martin Beck. Centraal stond de misdaad als spiegel van de maatschappij. Toeval of niet: het werd wachten tot na 1986 voor de Zweedse misdaadroman echt tot bloei kwam. Het jaar van de nog steeds onopgehelderde moord op premier Olof Palme. Het jaar waarin volgens de Zweedse misdaadschrijver Johan Theorin het land zijn onschuld verloor. Tot dan kon een premier zonder lijfwachten een avondje naar de bioscoop omdat in Zweden mensen niet zo maar vermoord werden op straat. De misdaadroman begon aan een ongelooflijke bloeiperiode met namen als Leif G.W. Persson, Håkan Nesser, Kristian Lundberg, Camilla Läckberg, Liza Marklund en natuurlijk megasellers Henning Mankell, Stieg Larsson en nu ook Jens Lapidus.

Onderwereld

Waarom de Zweedse misdaadroman ook wereldwijd zo’n succes heeft, is moeilijk te achterhalen. Zeker, er is de marketing en de perceptie van kwaliteit. Maar over dat eerste kunnen ook Britten en vooral Amerikanen een woordje meespreken. Wat de Zweden nog het meest van al anders maakt, is de maatschappijkritische inhoud van hun thrillers. Bij Sjöwall en Wahlöö was die kritiek expliciet (tot het hilarische toe) en gericht tegen zowel de burgerlijke maatschappij als de ordehandhavers. Die kritiek is op een of andere manier bij alle Zweedse misdaadschrijvers blijven bestaan, maar dan minder drammerig. Ook bij Jens Lapidus (35), die naar eigen zeggen met zijn debuut een ander soort misdaadroman wou schrijven. Snel geld is een harde en brutale thriller over de onderwereld van Stockholm. Donker ook. Van de eerste zin al: “Ze pakten haar levend want ze weigerde te sterven.” Wat volgt is het verhaal van drie mannen, allen criminelen. Latino Jorge Barrio zit in Österaker, een streng bewaakte gevangenis met vooral veroordeelden voor drugsmisdrijven. Hij is van plan hoe dan ook te ontsnappen en dat lukt hem door te leven als modelgevangene, ijverig student en fanatiek sporter. Alles ten dienste van zijn ontsnapping. Alleen: hoe kan hij, eens buiten de gevangenis, verder leven als opgejaagd wild en zijn uiteindelijk doel bereiken? Namelijk wraak nemen op de leiders van de gangsterbende die hem verraden hebben. Naar de familie gaan is te gevaarlijk hoewel hij koste was kost graag zijn zus wil weerzien. Tweede hoofdfiguur is Mrado, psychopaat en beroepsmoordenaar in dienst van de Servische maffia van Stockholm geleid door Radovan. Die controleert samen met andere bendes heel wat in de Zweedse hoofdstad. Van cocaïnehandel tot prostitutie via bescherming van bars, alcoholsmokkel, afpersing… Mrado heeft een zwak punt: hij is in een echtscheidingszaak verwikkeld maar wil dolgraag het voogdijrecht over zijn dochtertje houden. De derde protagonist, JW, is een charmante student economie, een beetje de Ripley van Highsmith, die om zijn studies te betalen taxichauffeur is in Stockholm. Zijn ouders rouwen om een dochter die naar Stockholm trok en daar spoorloos verdween. Op zoek naar een eigen identiteit heeft JW maar één doel: steenrijk worden en leven zoals de ‘jeunesse dorée’ van Stockholm. Met handel in coke, de opbouw van een netwerk en witwasconstructies (hij studeert tenslotte economie) lukt hem dat best. Op de feestjes waar hij ‘sneeuw’ levert, verschijnen zelfs leden van de Zweedse koninklijke familie. Ook JW heeft een zwakke plek: hopeloos gaat hij tussendoor op zoek naar zijn verdwenen zus. Dat de paden van JW, Mrado en Jorge elkaar kruisen ligt voor de hand, ze zijn bestrooid met wit poeder en op de wegwijzers staat ‘cash’.

Wraak

Snel geld heeft de stijl van een levendige, dynamisch gemonteerde documentaire. Je leest een roman, maar het zou allemaal echt kunnen zijn. Ook het opvallende gebruik van diverse taalregisters draagt bij tot authenticiteit. Jens Lapidus is een strafrechtadvocaat, heeft naar verluidt een paar zware criminelen verdedigd en weet dus waarover hij praat. Bovendien schrijft hij meeslepend, met ritmische korte zinnen die voor vaart zorgen en nergens vervelen. Een prestatie, want Lapidus lijkt opzettelijk verveling in te bouwen door te focussen op schijnbaar onbelangrijke bijkomstigheden. Bret Easton Ellis is niet ver weg: veel merknamen van auto’s en kleren, details over huizen, straten, restaurants, bars, de inhoud van de koelkast, technieken voor het witwassen van geld… Heel vakkundig zorgt Lapidus nu en dan voor rustpauzes. Het gaat om zakelijke verslagen van een officier van justitie, een krant, een curator, een commissaris. Opvallend is de complete afwezigheid van de politie. De vertrouwde, zwaarmoedige, door alcohol en huwelijksperikelen achtervolgde inspecteur is aan Lapidus niet besteed. Door de nerveuze snelheid, maar vooral door de personages pakt Snel geld je meteen in. Ook al zijn de drie protagonisten zeer eendimensionale zware criminelen, er ontstaat een band. Je hoopt dat Jorge zal kunnen ontsnappen om wraak te nemen op de echt smerige gangsters, dat JW zijn verdwenen zus zal wreken… Uiteindelijk zijn ze allen op zoek naar een eigen ‘mannelijke’ identiteit en missen ze iemand aan wie ze zich positief kunnen spiegelen. Het is niet toevallig dat twee van de drie een zus missen, de andere vreest zijn dochtertje te verliezen.Expliciet geweld is in Snel geld geminimaliseerd en nooit zinloos. De vrees voor geweld alleen al is voor Lapidus voldoende om de spanning te intensifiëren. Een moreel standpunt neemt hij nooit in. Hij blijft de onpartijdige documentairemaker die niet meer doet dan observeren en indrukwekkend verwoorden. Meer dan van de Zweedse misdaadschrijvers heeft Lapidus van Amerikanen als James Ellroy en Dennis Lehane geleerd. Kritisch en entertainend. En daar is niets mis mee.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234