Vrijdag 21/02/2020

Cartoons zijn niet altijd om mee te lachen

Scandinaviërs plannen beter geen vakantie naar het Midden-Oosten en de hoofdredacteur van France Soir kan op zoek naar een nieuwe job. Allemaal de schuld van een reeks Deense cartoons waarin de profeet Mohammed als een terrorist voorgesteld wordt. Maar die tekeningen zijn slechts de zoveelste in de rij die voor een rel zorgden. Ook een 19de-eeuwse masturberende Maria-Magdalena en pedofiele Duitser in tsunamigebied schoffeerden de goegemeente.

Kim Herbots

Filip Demeyer had de Deense cartoonist kunnen waarschuwen: met godsdienst lachen is om problemen vragen. Demeyer, cultuurfunctionaris in Knokke en verantwoordelijk voor het jaarlijkse cartoonfestival in de badplaats, zag zich twee jaar geleden tot zijn eigen stomme verbazing genoodzaakt om een weinig spectaculaire cartoon uit het straatbeeld te verwijderen na protest van verontwaardigde katholieken.

"Samen met Damme en het Nederlands Sluis organiseren wij elk jaar tegelijkertijd met het cartoonfestival een soort van promotiecampagne", vertelt hij. "Twee jaar geleden hadden we her en der in Sluis op grote borden cartoons geplaatst die ook op het festival te zien waren. Een daarvan was van de Servische cartoonist Borislav Stankovic. Het was een afbeelding van de vorige paus die onderuitgezakt op zijn stoel zat. De Christusfiguur op zijn staf probeerde hem weer recht te trekken. Grappig maar toch behoorlijk braaf, me dunkt." Dat was buiten enkele diehardkatholieken in Sluis gerekend. "De cartoon stond aan het bureau van toerisme en die kregen eensklaps klagers over de vloer. Ze vonden dat het niet kon dat er zo met de kerk gelachen werd."

Demeyer wilde in eerste instantie volharden. "Maar uiteindelijk bemoeide zelfs de wethouder van Sluis zich ermee en om de lieve vrede te bewaren hebben we die cartoon dan maar weggehaald. Maar weet u, zelfs de mensen achter de website van katholiek Nederland hebben ons toen laten weten dat ze eigenlijk best met die tekening konden lachen."

Wat de inwoners van Sluis anno 2004 maar moeilijk konden verkroppen, was in de 18de en vooral 19de eeuw dagelijkse kost. "Spotprenten waren het vroeger hét wapen bij uitstek", aldus professor Jan De Maeyer van het Leuvense katholieke documentatiecentrum Kadoc. "Televisiebeelden en foto's waren er niet, dus de rol van cartoons was veel groter dan vandaag de dag het geval is." En met religie werd naar hartenlust gespot. "Zeker in de 19de eeuw, toen de strijd tussen liberalen en katholieken in alle hevigheid woedde, werden er aan de lopende band spotprenten gemaakt over de kerk. Het liederlijke leven van nonnen en paters werd ettelijke malen geportretteerd en tal van cartoons waren een aanklacht tegen de bemoeienis van de paus en de bisschoppen." Hevige reacties op de cartoons bleven meestal uit. "Omgekeerd lieten de katholieken ook antiliberale cartoons maken", aldus De Maeyer. "Het was een geoorloofd middel."

Een ding was echter ook in de 19de-eeuwse cultuur van spotprenten absoluut not done: "Spotten met de grond van de religie", weet De Maeyer. "De figuur van God of Jezus bleef buiten schot. Een prent zoals nu in Denemarken zou dus ook hier scherpe reacties hebben uitgelokt." Dat is overigens ook ooit gebeurd. "De tekeningen van Félicien Rops werden verguisd. Hij spotte met de goddelijke figuur en dat lag veel gevoeliger dan lachen met de kerk." Zo kon een prent waarop een masturberende Maria-Magdalena smachtend naar een kruisbeeld met daarop een fallus kijkt, rekenen op veel verzet. Ook een tekening van Sint-Antonius die een visioen van een naakte vrouw krijgt zorgde voor protest. "En dan bedoel ik echt massaal veel protest", zegt De Maeyer. "Dat ging zover dat er straatmanifestaties tegen Rops georganiseerd werden."

Rops, die in katholieke middens weliswaar de rest van zijn dagen als een paria behandeld werd, bleef wel tekenen. Andere rebelse cartoonisten verging het minder goed. In Cyprus vloog een tekenaar de gevangenis in omdat hij de Turkse president en de leider van Turks Cyprus respectievelijk als een baasje en zijn hond afbeeldde. In Iran werden drie jaar geleden drie redacteurs gevangengezet én werd een krant verboden omdat ze een cartoon uit 1937 over de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt gepubliceerd hadden. Volgens tegenstanders leek Roosevelt, die op de tekening met gefronste wenkbrauwen staat, te veel op de overleden Ayatollah Khomeini. Amper negen jaar geleden werd zelfs de doodstraf geëist tegen een Joodse extremiste die in een pamflet de profeet Mohammed afbeeldde als een varken dat de Koran aan het schrijven was. Zover kwam het niet maar het pamflet was wel de aanleiding voor grote betogingen en zelfmoordaanslagen.

De Marokkaanse uitgever Ali Lmrabet weet inmiddels dat je in zijn land beter niet met de koninklijke familie lacht. Toen zijn krant in 2003 een tekening publiceerde die de spot dreef met de dienstbaarheid van de Marokkaanse onderdanen ten opzichte van hun vorst, mocht hij zeven maanden in de cel doorbrengen. Een jaar later kwam een andere krant in opspraak toen ze een cartoon toonden waarop de Marokkaanse koning verveeld op zijn troon aan het zappen was in een poging programma's te vinden die niet over een toenmalig schandaal rond de minister van Binnenlandse Zaken ging.

Ook in België wordt satire omtrent de koninklijke familie niet altijd op prijs gesteld. Toen het Franse satirische tijdschrift Charlie Hebdo ten tijde van het overlijden van koning Boudewijn uitpakte met een tekening van een gekroonde Chirac met daarbij de tekst 'Chirac est triste. Le roi des cons est mort' kwam er een tussenkomst van politie aan te pas om de 1.500 exemplaren die voor de Belgische markt bestemd waren aan de grens in beslag te nemen.

De voorbeelden van Belgische cartoonisten die ongewild het centrum worden van een mediastorm zijn legio. Neem nu het recente geval van Marnix Verduyn alias Nix. "Een goed half jaar geleden had ik een pagina getekend in het ondertussen ter ziele gegane tijdschrift Pepper. De Waalse tegenhanger van Deng, zeg maar", vertelt hij. "Dat was een boekje van dezelfde uitgeverij als Le Soir en op een bepaald moment kreeg je bij wijze van publiciteitsstunt een gratis exemplaar van Pepper bij elke krant. Net het exemplaar met mijn tekening erin." In de korte strip stak Nix de draak met het Vlaams racisme. Hij toont hoe het Vlaamse dorpje Zewendelgem bezoek krijgt van een ufo. Zolang de burgemeester denkt dat het om aliens gaat, is hij reuze-enthousiast maar wanneer er enkele moslims uit de vliegende schotel stappen, keert zijn houding. Sarcasme ten top.

Maar dat hadden de lezers van Le Soir zo niet begrepen. "De lezersbrieven stroomden binnen", zegt Nix. "Allemaal zogenaamde intellectuelen die mij ervan beschuldigden xenofoob te zijn. Een PS-politicus begon op zijn website zelfs een petitie tegen mij en de moslimwereld dreigde met juridische stappen." Het ging niet in zijn kouwe kleren zitten. "Ik heb er toch enkele nachten van wakker gelegen. Vooral toen Le Soir, die de cartoon op voorhand gezien had, zijn excuses aanbood. Dat ze mij niet bleven steunen, vond ik vreselijk." Maar reageren deed Nix niet. "Enkele maanden na de storm heb ik wel toegestemd in een radiodebat maar toen de commotie in alle hevigheid bezig was, heb ik gezwegen. Bewust. Ik kan er niks aan doen dat mijn cartoon verkeerd begrepen wordt en een grap wordt meestal niet beter als je ze uitlegt."

Ook onze huiscartoonist Zak liet al herhaaldelijk een tekening uit zijn pen vloeien die voor veel ophef zorgde. "In de beginjaren van De Morgen kreeg ik heel vaak boze brieven", vertelt Zak. "Veel meer dan nu. De krant werd in die tijd nog gefinancierd met socialistisch geld en ik tekende nogal eens over de socialistische partij en de vakbonden, vandaar. Ach, mensen zijn mijn humor ondertussen ook meer gewend." Maar toch. Toen er drie jaar geleden in Antwerpen een spectaculaire diamantroof plaatsvond en Zak een cartoon maakte waarin Joden diamanten onder hun hoge hoed verborgen hielden, interpreteerden heel wat mensen dat verkeerdelijk als een beschuldiging aan het adres van de Antwerpse Joden. "Daar zijn toen wel wat brieven over gekomen", vertelt Zak. "En er is ook een debat in Recht van antwoord over religie en cartoons georganiseerd maar daar bleef het bij."

"Een andere cartoon zorgde voor veel opschudding: eentje die ik getekend heb ten tijde van de opgraving van de lichamen van Julie en Melissa. Die opgravingen werden door de media op de voet gevolgd. Je kon ze bijna live op televisie bekijken. Ik wilde de houding van de media aan de kaak stellen met een cartoon dus tekende ik een put, het graf van Julie en Melissa, met twee wormpjes die kwamen piepen. Een journalist vroeg aan de wormen: 'Dus jullie hebben Julie en Melissa van dichtbij gekend?'" Zak blijft tot de dag van vandaag achter zijn tekening staan. "Ik vind die kritiek op de pers gerechtvaardigd. Op het moment dat je een tekening maakt denk je niet aan de reactie. Dat kun je overigens niet inschatten. Een cartoon die bewust getekend is om te shockeren vind ik niet grappig. Ik blijf gewoon op mijn manier voortdoen."

Andere cartoonisten trekken wel grenzen op het gebied van onderwerpen. Kamagurka weigerde vorig jaar nog voor het Nederlandse NRC Handelsblad een tekening te maken over de gijzeling in de school in het Russische Beslan. Enkele maanden later publiceerde hij echter in datzelfde NRC een reeks over de tsunami in Zuidoost-Azië die Nederland in rep en roer zetten. Een tekening waarbij een Duitse pedofiel aanspoelde met enkele geredde kindjes op zijn buik en eentje waarbij toeristen op hun dooie gemakje tussen de lijken op het strand zaten, zette kwaad bloed bij onze noorderburen. Tientallen lezers zegden hun abonnement op en het regende lezersbrieven.

Maar controverse heeft niet altijd negatieve gevolgen. "Enkele jaren geleden organiseerden wij een tentoonstelling met werk van een 40-tal Belgische cartoonisten in Polen", lacht Ronald Vanoystaeyen, organisator van de George Van Raemdonck Kartoenale in Boechout. "Er was ook een reeks tekeningen bij van Christus aan het kruis. Elke keer was er iets mis met het kruis. De ene keer hing het scheef, de andere keer stond het op zijn kop, dat soort dingen. Die cartoons hebben ginds tot een ongelooflijk schandaal geleid. We zijn in alle kranten geweest, de televisie heeft erover bericht... Het was enorm. Ik kan er alleen maar blij mee zijn. Op voorhand hadden we gerekend op zo'n duizend à tweeduizend bezoekers. Het zijn er meer dan tienduizend geworden. Met dank aan de negatieve publiciteit.

"Och, in Polen heeft satire altijd al moeilijk gelegen. In het hele Oostblok trouwens. Ik herinner mij dat een bevriend Pools cartoonist ooit met Pasen een tekening maakte van een kip met paaseitjes. De schaduw van de kip was de bekende Solidarnoscgroet. De prent werd daadwerkelijk gepubliceerd. Alleen was het enkel de kip met de eitjes. De schaduw was eraf gevallen." (lacht)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234