Zaterdag 06/06/2020
De Duitse Carola Rackete vaart rond in de Sea Watch 3.

InterviewCarola Rackete

Carola Rackete, kapitein van Sea Watch 3: ‘Mensen op zee hebben recht op een veilige haven. Punt uit’

De Duitse Carola Rackete vaart rond in de Sea Watch 3.Beeld © Alessandro Serrano' / AGF/Ales

Carola Rackete werd bekend als de kapitein van het reddingschip dat zonder toestemming de haven van Lampedusa binnenvoer. Ze zet zich ook in voor het bestrijden van klimaatverandering. ‘Het heeft altijd zin om je in te zetten.’

Carola Rackete vindt het best vervelend om bekend te staan als de vrouw die zonder toestemming van de Italiaanse autoriteiten een schip vol migranten de haven van Lampedusa binnenvoer. Sinds vorige zomer is de 31-jarige Duitse kapitein met dreadlocks voor sommige mensen een held en voor anderen een crimineel – het is maar net welke kant je kiest in het vluchtelingenvraagstuk dat de Europa al bijna vijf jaar splijt.

Zestien hete, windstille dagen dobbert het reddingsschip Sea Watch 3 in juni 2019 rond in de Middellandse Zee. Van de oorspronkelijk 53 voor de Libische kust opgepikte migranten heeft de Italiaanse kustwacht alleen de elf zieken en gewonden meegenomen. De rest is nergens welkom.

Als de stemming onder de opvarenden wanhopig dreigt te worden, besluit Rackete het verbod van de rechts-populistische Italiaanse minister Salvini te negeren en vaart de territoriale wateren van Italië binnen. Zodra ze het schip heeft aangemeerd, wordt Rackete gearresteerd. De beelden van de kapitein in een spaghettibandjeshemdje omringd door politieagenten snellen de wereld over.

Onverstoorbaar

Als er een kwartetspel zou bestaan met mensen die vorig jaar wereldnieuws werden, dan zou Rackete in hetzelfde kwartet zitten als Greta Thunberg: dat van vrouwelijke activisten die uitblinken in onverstoorbaarheid.

Er zijn twee dingen die haar irriteren aan het heldendom, zegt Rackete acht maanden na haar arrestatie. In de eerste plaats vindt ze het ongemakkelijk dat zij alleen bekend is geworden en niet de hele crew “en al die andere anonieme Europeanen die zich inzetten voor vluchtelingen”. De andere reden: “Mijn leven wordt gereduceerd tot die paar weken op zee. De persoon die daardoor in de media is ontstaan, heeft met mij persoonlijk maar weinig te maken.”

De werkelijke Carola Rackete is vandaag een schim op het computerscherm. De Skype-verbinding tussen Vuurland in Patagonië en Berlijn is wiebelig, op een woensdagmiddag eind februari, die in het uiterste zuiden van Argentinië een vroege woensdagochtend is. “Maar ik heb koffie”, zegt Rackete. Dan duiken de dreadlocks nog even onder het bureau van het sober ingerichte appartement. Na wat gerommel wordt het beeld beter, Rackete kijkt klaarwakker en ernstig in de camera. Van buiten klinkt het geblaf van honden.

Sympathisanten vragen haar vrijlating in juli 2019 in Parijs.Beeld EPA

Voor het beeldvormingsprobleem rond haar persoon bedacht Rackete een praktische oplossing: ze schreef een boek, met hulp van een schrijver. Handeln statt Hoffen heet het in het Duits. De titel van de onlangs verschenen Nederlandse vertaling is Tijd voor actie – en dat is meteen een gedegen samenvatting van de inhoud.

In het boek laat Rackete zien dat ze maar een paar maanden per jaar redder op zee is. De rest van de tijd is ze ecoloog en natuurbeschermer en zet ze zich in voor het afwenden van “de klimaatcatastrofe”. In die hoedanigheid heeft ze net twee maanden met Greenpeace rond de Zuidpool gevaren, half maart stapt ze op een ander Duits schip voor een onderzoek naar Arctische walvispopulaties.

“Tussendoor blijf ik hier, om te voorkomen dat er twee keer iemand uit Duitsland heen en weer moet vliegen. Maar ook omdat het een goede gelegenheid is weer eens op Antarctica te zijn. Als je zoals ik van koude landschappen houdt, is het hier prachtig. Zoveel tonen grijs, wit en blauw.”

Carola Rackete blijkt iemand die een lang en geanimeerd verhaal kan houden over de essentiële rol van plankton in het Arctische ecosysteem, een verhaal dat er onherroepelijk op uitdraait dat de groei van het belangrijke plankton wordt bedreigd door het smelten van de ijskappen. “Plankton wordt gegeten door walvissen, zeeleeuwen en pinguïns, alle grote zeedieren.”

Over die walvispopulaties heeft ze trouwens positief nieuws, want een eeuw na het einde van de grootschalige walvisvaart in dat gebied blijken sommige populaties zich te herstellen – bultruggen en blauwe vinvissen om precies te zijn. Maar daar houdt het goede nieuws van Carola Rackete ook wel zo’n beetje op.

Afwijzingen

Haar boek heeft ze opgedragen aan alle slachtoffers van burgerlijke gehoorzaamheid. In het eerste hoofdstuk, getiteld ‘Laten we ophouden met hopen’, schetst ze de laatste dag op de Sea Watch 3, 28 juni 2019.

De lezer staat met de kapitein op de brug, ziet in de verte de kust van Lampedusa en kijkt dan neer op het dek, waar de migranten onder provisorische zonneschermen liggen. Oververhit, afgemat. Rackete laat alle afwijzingen uit Europese havens de revue passeren, ook die uit Den Helder in Nederland. De Sea Watch vaart op dat moment onder de Nederlandse vlag. “De tijd raakte op.”

Voelde ze als kapitein twijfel of zelfs angst vanwege de verantwoordelijkheid voor zoveel mensenlevens? “Het sterkste gevoel dat ik had was ergernis en frustratie over de Europese politiek die tot deze situatie heeft geleid. Het maritieme recht is glashelder: mensen die gered worden op zee hebben recht op een veilige haven. Punt uit. Klaar.

“Het is een diepe ergernis over het welvarende Europa dat zijn welvaart dankt aan het uitbuiten van andere gebieden, aan de globale ongelijkheid. Bijna alle mensen aan boord waren slachtoffer van een of andere vorm van mensenrechtenschending, met littekens van buiten en van binnen. Dat er op zo’n rijk continent geen land is dat deze mensen wilde opnemen, dat was mijn grote frustratie.”

Ze waren niet verrast dat ze geen haven kregen toegewezen, zegt Rackete. Maar dat was voor haar juist een reden om uit te varen. “Het beste wat je in zo’n situatie kunt doen is, geloof ik, überhaupt iets doen.”

Twijfel had ze hoogstens omdat ze wist dat het nooit genoeg is. “Hoeveel mensen we ook zouden redden, we wisten dat er altijd meer mensen zouden zijn die in erbarmelijke omstandigheden achterbleven. Maar door zulke gedachten laat ik me niet afschrikken. Ik wil denken: we hebben meer dan vijftig mensen gered, die mensen zijn blij met hun redding. Dat is beter dan niets.”

Waar in Europa de mensen die ze heeft gered terecht zijn gekomen, of hoe het nu met ze gaat, weet Rackete niet. “Ik heb geen contact meer gehad met de vluchtelingen die op de boot zaten. Ik heb ze helemaal niet meer gezien nadat ik werd gearresteerd. Andere crewleden hebben ze later nog wel opgezocht.” Licht verontschuldigend: “Ik heb sowieso het minst met de migranten aan boord gepraat. Ik had geen tijd, ik was vooral op de brug.”

Juli 2019. Rackete wordt meegenomen door de politie in Porto Empedocle, Italië.Beeld REUTERS

Het is misschien typisch voor Rackete, die zichzelf omschrijft als iemand die niet goed lange tijd achter elkaar hetzelfde kan doen. Ze is ook niet graag lang op dezelfde plek en maar zelden in Duitsland, waar ze opgroeide in het dorp Hambühren, ongeveer drie kwartier rijden ten noorden van Hannover. Ze lijkt er weinig goede herinneringen aan over te hebben gehouden.

“Er waren in dat dorp weinig mensen die dachten zoals ik”, zegt ze. Bedoelt ze vrienden? “Ja.” Dan valt de Skype-verbinding weg. Ook los van de techniek verlopen gesprekken over haar privéleven wat houterig. Berlijn: “Hallo? Bent u daar?” Vuurland: “Ja. Sorry. De afgelopen dagen doet het internet raar.” We hadden het over de plaats waar ze is opgegroeid. “Ja, ik wilde daar heel graag weg.”

Haar ouders wonen er nog wel. Racketes vader was werkzaam als ingenieur in de wapenindustrie en moeder was boekhouder. Ze waren geen typisch öko-huishouden”, wat Duits is voor niet overmatig milieu- en klimaatbewust. Ze spreekt haar ouders regelmatig, ook op Skype. Op de vraag of ze begrip hebben voor haar activistische activiteiten antwoordt ze omzichtig dat ik dat haar ouders zelf zou moeten vragen. Dan resoluut: “Zoals alle ouders moeten ze ermee leren leven dat kinderen hun eigen weg kiezen.”

Wel had Rackete hen vanaf de Sea Watch 3 telefonisch “een beetje voorbereid” op haar arrestatie. “Toen heb ik ze vanaf het politiebureau gebeld en gezegd: kijk, nu ben ik dus gearresteerd. Ze hebben het, hoe zal ik het zeggen, ontspannen opgenomen. (lachend) Mijn ouders zijn nogal pragmatisch.” Is dat kritiek? “Nee, in dit geval was het erg goed. Het was vervelend geweest als ze hysterisch waren geworden.”

Als puber was Carola Rackete een fanatieke gamer, schrijft ze. “Ik heb daar expres de nadruk op gelegd, omdat het vooroordeel over gamende kinderen is dat ze nooit goed terechtkomen, dat ze daar achter de computer zitten te verpieteren. Maar voor mij was het een positieve ervaring.”

Rackete zegt dat ze door multiplayergames veel heeft geleerd over sociale structuren. Ze vergelijkt het met handbaltraining, omdat ze ook in de gamewereld discussieerden over wie er goed en slecht waren en wie er wel en niet in het team mochten. “Dan hing je met wel veertig mensen in een chat, terwijl je en passant een paar monsters versloeg.”

Na de middelbare school ging Rackete zeevaartkunde studeren. Uit het boek: “Het idee ver weg te zijn, vaak alleen te werken en veel verschillende taken te hebben trok me aan.” Voor een praktijkvak voer ze voor het eerst mee naar de Noordpool, waar ze haar liefde voor koude landschappen ontdekte en waar haar zorgen om het klimaat ontwaakten. Sindsdien speelt Rackete geen computerspellen meer. In haar boek schrijft ze: “Mijn opgaven liggen nu in de echte wereld.”

De spannend opgeschreven passages over de tocht naar Lampedusa lijken in Racketes boek vooral te dienen als het lepeltje suiker dat de smaak van levertraan moest verzachten. De hoofdmoot is een pamflet over de noodzaak van actie voor het klimaat, gericht aan de laatste generatie die de opwarming van de aarde en de uitputting van onze natuurlijke hulpbronnen eventueel nog zou kunnen stoppen, met een enorme krachtsinspanning. Rackete verbindt de twee thema’s door te onderstrepen dat er de komende decennia een groeiende stroom klimaatvluchtelingen op gang zal komen – als we nu niet handelen, ondersteund met cijfers uit allerlei rapporten.

Transformatie

Er zit een opmerkelijke spanning in haar relaas, dat een pleidooi is voor actie en engagement, maar tegelijkertijd een gitzwart, moedeloos makend wereldbeeld etaleert. Rackete ziet het klimaat en de natuur in de eerste plaats als slachtoffer van falende democratische politici en een even gulzige als almachtige economie.

Valt er nog wel iets te redden? “Er zijn twee opties”, zegt ze na een nadenkstilte. “Of we begrijpen nog net op tijd dat we nu moeten handelen en regelen een radicale sociaal-politieke transformatie. Of we gaan op dit spoor verder en de huidige wereld stort in voor onze ogen. Dan krijgen we gevechten over schaars geworden natuurlijke hulpbronnen en zo. Het is zoals Greta Thunberg zegt: change will come, whether you want it to or not.”

Natuurlijk, zegt Rackete, heeft ze begrip voor mensen die wel willen handelen maar niet goed weten waar ze moeten beginnen. Ook begrijpt ze de mensen die wegkijken, “dat is heel menselijk”, en zij die niet per se bij zichzelf willen beginnen.

“We zijn afgericht op individualisme, op onze eigen verantwoordelijkheid als consument.” Maar daarmee draait de economie ons volgens Rackete een rad voor ogen. Met een stem die zwaar is van verachting: “Als jij je koopgedrag verandert, biologische onverpakte groente koopt, dan verander je het systeem. Maar ik heb als consument het systeem niet gemaakt, ik ben erin gegooid. Dus we moeten weg van dit idee.”

Politici en pers staan op de Sea Watch 3 van kapitein Rackete, voor Lampedusa.Beeld © Alessandro Serrano' / AGF/Ales

Ze vindt dat mensen minder bezig moeten zijn met de vraag of ze zelf alles goed doen. “Het maakt echt niet uit als je een keer uit een wegwerpbeker hebt gedronken.” In plaats daarvan moeten ze hun energie en woede richten op het gedrag van energiebedrijven die veinzen groen te zijn, op banken die beleggen in fossiele brandstoffen, op overheden en bedrijven die geen belasting betalen maar wel benadrukken dat ze zo vriendelijk zijn aan goede doelen te schenken.

“Als we zoals nu allemaal de hele tijd op onszelf gaan zitten inhakken, verandert er in elk geval niets.” Met een twijfelende kapitein was de Sea Watch 3 waarschijnlijk inderdaad niet de haven van Lampedusa binnengelopen, misschien was hij niet eens uitgevaren.

Protest en sabotage

In haar boek mijmert Rackete over een ander systeem, flirt ze met radicale ideeën over ‘degrowth’, een economie die niet langer op groei gericht is, behalve een minimum- ook een maximumloon en een algeheel verbod op reclame. Welke tactieken zijn geoorloofd om dit soort maatschappelijke veranderingen te bereiken?

De oprichting van Europese linkse partijen zoals Volt en Diem25 zijn een goed teken, zegt ze. Maar het klimaatvraagstuk vindt ze zo dringend dat ze geen verandering mogelijk acht zonder protest en sabotage.

Sabotage kan ook gewelddadig zijn. Impliceert ze dat bewust? Dat ontkent ze. “Vreedzaamheid is belangrijk, omdat een beweging die verandering wil een voorbeeld stelt voor hoe de maatschappij er later uitziet. Anders hebben we daarna een maatschappij waarin gebruik van geweld normaal is. Ik zou me zonder bezwaren aan een spoor ketenen, maar ik wil geen andere mensen schaden.”

Als goede voorbeelden noemt ze de burgerlijke ongehoorzaamheid van de internationale beweging Extinction Rebellion, bekend geworden door het bezetten van plaatsen in de openbare ruimte. “Of het Hambacher Forst, wat daar is gebeurd vind ik hoopgevend.” Het Duitse bos had moeten wijken voor steenkoolwinning. Uit protest daartegen begon een klein groepje alternatievelingen jaren geleden met de bouw van boomhutten, waarin ze zich verschansten. Het protest groeide vorig jaar uit tot een massaal evenement waarbij politici en buurtbewoners betrokken waren. Ook Rackete demonstreerde mee. Begin dit jaar besloot de regering dat het bos mag blijven staan.

Pragmatisch

De Italiaanse rechter sprak Carola Rackete vorig jaar vrij omdat ze “haar werk deed om mensenlevens te redden”. Het vonnis was een flinke tik op de vingers van Matteo Salvini en andere politici die particuliere reddingsschepen probeerden te criminaliseren.

“Het verhaal van de Sea Watch 3 laat zien dat het altijd zin heeft je voor iets in te zetten, ook als het iets kleins is”, vindt Rackete. “Het kan namelijk zijn dat je meer invloed hebt dan je van tevoren denkt. Wij zijn vorig jaar niet uitgevaren met de gedachte dat we invloed zouden uitoefenen op de Europese politiek. We zijn uitgevaren om te proberen een paar mensen te redden. En opeens was het resultaat wereldnieuws. Het is dus mogelijk om je succesvol te verzetten tegen het systeem.”

Een week na het gesprek opent de Turkse president Erdogan uit politiek eigenbelang de grenzen met de EU voor vluchtelingen. Het aantal bootvluchtelingen dat vanaf de Turkse kust de Griekse eilanden probeert te bereiken, neemt sindsdien weer toe. Voor de kust van Lesbos verdronk vorige week een kind.

Op een vraag per e-mail over deze ontwikkelingen geeft Rackete geen antwoord. Wel richt ze op Twitter een oproep aan Commissievoorzitter Ursula von der Leyen: “De grens blokkeren is geen optie. Wachten ook niet. Er bestaat geen manier om mensen in nood te stoppen. De vraag is hoeveel mensen er zullen sterven en of de EU haar eigen mensenrechtenstandaarden zal handhaven.” Dan volgt een witregel. “Organiseer gewoon een verplaatsing uit Griekenland.”

Heeft Rackete zich, terwijl de Sea Watch 3 op de haven van Lampedusa afstevende, afgevraagd wat voor toekomst de opvarenden in Europa wachtte? Heeft ze als kapitein gedacht aan de groei die rechtse anti-immigratiepartijen sinds 2015 in bijna alle Europese landen doormaakten?

“Het politiek-maatschappelijke klimaat in Europa is niet ideaal”, zei Rackete daarover op Skype. “Zeker niet. Die mensonterende toestanden in de kampen op Lesbos zijn EU-beleid, puur bedoeld als afschrikking. Ook in het algemeen heb ik natuurlijk wel zorgen over migranten, vanwege de extreemrechtse aanslagen laatst in Duitsland. Maar op de Sea Watch dacht ik pragmatisch: terug naar Libië gaat niet.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234