Donderdag 01/12/2022

Carnaval in Salvador dA Bahia

een reportage van dieter telemans en andréia De Andrade

Februari is de maand dat de Brazilianen zich collectief overgeven aan muziek, dans, drank, liefde en plezier. Twee weken lang is carnaval er het voornaamste onderwerp op alle televisiezenders, dag en nacht. Of zoals Caetano Veloso, een van de beroemdste musici van het land, het verwoordt: átras do trio elétrico só não vai quem já morreu - de enigen die niet meefeesten tijdens carnaval zijn de doden.

De hele wereld beschouwt Rio de Janeiro als het toppunt van het Braziliaanse carnaval, maar voor de Brazilianen zelf speelt het enige echte carnaval zich af in Salvador, in de noordoostelijke staat Bahia. Jaar na jaar moet Rio opboksen tegen de groeiende populariteit van Salvador; dit jaar waren er voor het eerst sinds vijftig jaar meer bezoekers in Salvador dan in Rio. Meer dan 2 miljoen feestgangers namen er deel aan wat waarschijnlijk de grootste fuif ter wereld is.

Een van de oorzaken van het succes zijn ongetwijfeld de Afrikaanse invloeden waarvan het carnaval in Salvador zo doordrenkt is. Dat heeft alles te maken met de Braziliaanse geschiedenis. Meer dan 30 procent van alle slaven die in Amerika werden geïmporteerd, kwamen terecht in Salvador, Braziliës belangrijkste haven voor slavenhandel. Dit was de plaats waar velen voet aan wal zetten na een lange gevaarlijke reis vanuit de Portugese Goudkust en Angola. Vandaag de dag is Salvador nog steeds een van de meest zwarte steden van Brazilië: meer dan 80 procent van de bevolking is van Afrikaanse oorsprong. Afro-Braziliaanse religieuze culti, zoals de candomblé, hebben miljoenen aanhangers en de capoeira, een kruising tussen gevechtssport en dans die haar roots heeft in een Angolees ritueel gevecht, is immens populair.

Dankzij die rijke mengeling van kleuren en culturen leeft Salvador ook muzikaal op een ander ritme dan de rest van Brazilië. Tijdens carnaval hoor je een mix van sambas, marchinhas, frevos, forró, reggae, rock-'n-roll, funk, techno-house...

Maar het grootste verschil met andere straatcarnavals in Brazilië is dat de parade in Salvador bestaat uit honderden trio elétricos, grote vrachtwagens die zijn omgebouwd tot een groot podium met een gigantisch geluidsversterkingssysteem en bovenaan enkele van de beroemdste zangers en dansers van Bahia. De meeste van deze trios elétricos bewegen zich voort in een bloco, een kring waar je alleen binnen mag om te dansen als je een speciaal T-shirt hebt gekocht, een abadá. De deelnemers worden afgeschermd van de rest van het publiek door een dikke koord gedragen door honderden mannen en vrouwen, de cordeiros. Bij de blocos-afros dragen de feestvierders traditionele Afrikaanse gewaden en de liedjes gaan over de Afro-Bahiaanse cultuur. Zij worden over het algemeen voorafgegaan door een percussiegroep en dansers bewegend op de ritmes van de orixás, de goden van de Candomblé. Deze blocos, die voortspruiten uit georganiseerde culturele groepen in zowat elke gemeenschap in Salvador, maken axé, niet zelden de mooiste muziek.

Timbalada, een van de populairste blocos, werd opgericht door Carlinhos Brown in de Candeal-wijk. Al zeven jaar lang nemen ze deel aan het carnaval en brengen ze voor die gelegenheid een CD uit waarvan iedere keer weer honderdduizend exemplaren over de toonbank gaan. Candeal was een sjofele buurt waar drugsdealers rondhingen. Dankzij het succes van Timbalada werd het tij gekeerd. De infrastructuur werd vernieuwd; de straten werden heraangelegd, de open rioleringen verdwenen en de huizen werden herschilderd in felle kleuren. Carlinhos Brown opende een muziekschool waar de Candeal-bewoners vrije toegang krijgen. Het doel is meervoudig: enerzijds wil men zo de kinderen van straat houden, anderzijds wil men hen de kans geven om hun muzikale talenten te ontwikkelen en er een beroep van te maken, en ten slotte is het de bedoeling hen een stukje trots terug te geven op hun Afrikaanse wortels.

In een speciale ruimte is Timbalada begonnen met de generale repetitie voor het carnaval. Ze hebben alvast geen tekort aan toeschouwers en iedereen draagt al hetzelfde T-shirt dat speciaal werd gemaakt voor het carnaval en dat geldt als toegangsticket. Wanneer de muzikanten op de timbau beginnen te trommelen, gaat het publiek uit de bol: iedereen begint te springen omdat er gewoon geen plaats is om te dansen. Gezien de hoge prijzen die betaald moeten worden voor de T-shirts, zijn de meeste feestgangers hier blank. Maar buiten staan er nog, meestal zwarten: ook zij genieten van de muziek, hoewel ze niets kunnen zien. Dit maakt deel uit van de Braziliaanse realiteit: de arme bevolkingsgroepen krijgen voortdurend met discriminatie te maken. Maar door de recente verbeteringen en de kansen die hun kinderen krijgen dankzij Timbalada, klaagt hier niemand. Er is maar één ding waar de Candeal-bewoners boos om zijn: "Telkens als er zo'n feest begint, daagt er politie op om de blanke jongelui uit de middenklasse te beschermen tegen ons, maar het zou omgekeerd moeten zijn: die tieners bezitten wapens, en soms, lang nadat het feest is gedaan en de politie weg is, beginnen ze amok te maken."

Tijdens de laatste repetitie van Ilê Aiyê zijn er nergens dure T-shirts te bespeuren. Toen de groep in 1974 werd opgericht, waren zij de eerste bloco-afro in Salvador. Hun voornaamste doelstelling: de Afro-Braziliaanse gemeenschap een eervolle plaats toekennen tijdens de carnavalsfeesten. Hun generale repetitie heeft plaats in een smalle straat in de Curuzu-wijk. Iedereen is er welkom. Een wonderbaarlijk kleurenpalet van blank, zwart, Aziatisch en alle mogelijke vormen van mesties geniet zij aan zij van het spektakel. Vooraan geeft een groep Europese toeristen een staaltje ten beste van wat ze leerden in de dansles. Naast hen staan een aantal jonge deernes in hotpants en sexy topjes de drummers te bewonderen: hun lichamen glimmen van het zweet, hun spieren zijn gespannen, hun hoofden, armen en dreadlocks begeleiden de aanstekelijke ritmische geluiden van de trommels. Capetas, zoete cocktails gemaakt van guaraná, chocolade en wodka worden doorgegeven en acarajé, de typische Bahiaanse snack gemaakt van in palmolie gebakken witte bonen, gaan van hand tot hand. Zo gaat dat verder tot het ochtendgloren.

Wanneer dan uiteindelijk het carnaval officieel van start gaat, komt een hele organisatiemachine op gang. Enorme podia staan opgesteld, een tienduizend man sterke politiemacht neemt plaats in de straten naast de nog talrijkere straatventers, die al wat ze kunnen dragen meesleuren. De dappersten onder hen begeven zich tussen het publiek en de blocos of trios elétricos in. Duizenden tieners maken het feest van hun leven mee als deelnemers van de blocos. Vijf dagen en zes nachten lang zullen ze dansen, zingen, gek doen voor de cameralens en de sterren van de hemel zoenen.

Dit jaar spelen de meest poulaire trios pagode: dat is een moderne vorm van samba, die meestal ten berde wordt gebracht door zangers met een lichaam van een bodybuilder en stralend witte tanden met naast hen geblondeerde danseresjes met siliconen-borsten. De liedjes hebben wel erg eenvoudige teksten: de hit van dit jaar gaat over het slaan van een meisje om haar vervolgens te kussen. Maar het belangrijkst is de erotische choreografie die bij elk liedje hoort. Honderden armen, benen en konten maken dezelfde bewegingen. Alsof elke Salvadoraan de danspasjes voor de tv-buis heeft staan inoefenen. Geen levende ziel die aan het ritme kan weerstaan: het publiek langs het 25 kilometer lange parcours (jong en oud!), de mensen in de blocos, iedereen, zelfs de cordeiros, geeft zich over aan het feestgedruis. In tegenstelling tot Rio de Janeiro, waar je uit de pan rijzende prijzen moet betalen voor een kaartje, is het carnaval van Salvador een feest van en voor iedereen.

Nochtans is niet iedereen het daar mee eens. Muzikanten en journalisten waarschuwen ervoor dat door de commercialisering het carnaval in Salvador dezelfde toer opgaat als dat van Rio. Ze bekritiseren het gebruik van de cordas of koorden. Als je dan arm bent kan je alleen aan de populairste blocos deelnemen als cordeiro. En dat betekent hard labeur. In ruil voor 4 USD per dag, moeten ze het publiek op een afstand houden en hitsige dronkelappen afweren. Gelukkig biedt Salvador alternatieven. Wie de dure T-shirts niet wil of kan betalen, loopt mee met de onafhankelijke trios elétricos, zonder corda, of gaat naar Pelourinho, het oude stadsgedeelte, waar er door de smalle straten geen trios elétricos kunnen passeren en waar het carnavalsfeest op een traditionele manier wordt gevierd met fanfares, maskers en kostuums. Tegen het einde van het carnaval in Salvador krijgt de katholieke kerk het weer flink op de zenuwen. Op aswoesdag begint de eucharistieviering om 8 uur 's morgens, en de kerk zou willen dat het feest tegen dan gedaan is, maar dat ligt natuurlijk niet in de aard van de Salvadoranen. Want tegen 6 uur 's morgens ontmoeten drie trios elétricos elkaar op een plein voor een gezamenlijk slotconcert. Bovenop de wagens zingen Gilberto Gil, Daniela Mercury en Armandinho elkaar tegemoet. De cordas verdwijnen en bourgeoisie, tieners uit de middenklasse, cordeiros, zakkenrollers en verzamelaars van bierblikjes bewonderen hun sterren voor de allerlaatste keer. Tegen elf uur begint Timbalada, op de voet gevolgd door de trios elétricos Ivete Sangalo en Beto Jamaica en zo'n 20.000 overlevenden, haar parade op de boulevard langs het strand: dat is de traditionele afsluiter van het carnaval in Salvador de Bahia. De zware beat sterft langzaam uit; een ongewoon droeve stilte neemt haar plaats in. Op het strand proberen enkele feestgangers de gemiste slaap in te halen; anderen staren naar de golven, verlangend naar het volgende carnaval. Osmar, een van de uitvinders van de trio elétrico zei : o carnaval deste ano foi melhor que o ano passado, mas com certeza, o do ano que vem sera ainda melhor - het carnaval van dit jaar was beter dan dat van vorig jaar, maar volgend jaar zal het zeker nog beter zijn!

Deze reportage kwam tot stand met de steun van het fonds Pascal Decroos voor bijzondere journalistiek

In de Pelourinho, het oude stadsgedeelte van Salvador, wordt carnaval nog op de tradtionele manier gevierd met fanfares, maskers en kostuums.

Optreden van Timbalada tijdens het carnaval.

Ilê Aijê paradeert door de straten van Salvador.

De drankverkopers trotseren zes nachten lang de enorme mensenmassa.

De laatste repetitie van Ilê Aiyê in de Curuzu-wijk.

Eén van de honderden trios eléctricos.

Carnaval op de traditionele manier in het oude stadsgedeelte van Salvador.

Dit jaar is pagode, een moderne vorm van samba, de populairste muziekvorm.

Een van de twee carnavalcircuits loopt langsheen de stranden van Salvador.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234