Zondag 05/12/2021

Carmen Salinas

'Verwarring, verbijstering, angst, droefheid, eenzaamheid en passie. We beelden die niet alleen uit, die emoties worden elke voorstelling nog opnieuw beleefd, zeker in deze 'Carmen'-bewerking'

Flamenco tussen zigeunermuziek en Bizet

Brussel

Van onze medewerker

Ludo Dosogne

In het Koninklijk Circus is vanaf vandaag het Ballet Teatro Espagnol te gast met de voorstelling Carmen Flamenco. Het gezelschap van Rafael Aguilar maakte, zoals de titel al zegt, een flamencovoorstelling gebaseerd op het verhaal van Mérimée en de opera van Bizet: dramatisch, erotisch geladen en met een expressie die modern ballet, flamenco en bolero in zich verenigt. De Morgen praatte met Carmen Salinas, de huidige leidster van het gezelschap, waar ze getuige was van een aardig stuk Spaanse dansgeschiedenis, zonder de grote geschiedenis van het door dictatuur geplaagde land te vergeten.

Salinas heeft haar naam niet gestolen. De priester die haar indertijd in Pamplona Carmen doopte, wilde die naam op de valreep veranderen in Maria. Haar vader, een overtuigd republikein, hield echter voet bij stuk. "Van hem heb ik de revolutionaire gedrevenheid, de koppigheid en de ongebondenheid geërfd", geeft ze kordaat toe.

Lang heeft ze hem niet gekend. De aanhangers van Franco kenden geen genade en fusilleerden hem. De dictator, die zich zonder blikken of blozen caudillo of Führer noemde, bemoeide zich niet alleen met de politiek, maar ook met de kunst. Zo kon het gebeuren dat de kleedsters van het Ballet Teatro Espagnol na een controlebezoek van de censuurcommissie aan de vooravond van een première nog extra lappen stof aan de rokken van de danseressen moesten naaien. Het publiek mocht vooral geen aanstootgevend bloot zien.

"Onderdanige vrouwen en gezagsgetrouwe choreografen maken me woest", zegt Salinas. Halverwege de jaren vijftig leerde ze op een Madrileense dansschool Rafael en Manuela Aguilar kennen, die allesbehalve gezagsgetrouw waren. Toen het pas getrouwde koppel in 1961 zijn vermaard geworden compagnie oprichtte, werd Salina meteen als ballerina en choreografisch assistente geëngageerd. Sinds beiden aan kanker zijn overleden, heeft ze ook de artistieke leiding van het gezelschap overgenomen opdat het repertoire, waarin flamenco puro met andere stijlen wordt vermengd, niet verloren zou gaan.

Rafael Aguilar volgde een klassieke opleiding bij het Londense Sadler's Wells Ballet, dat later transformeerde in het Royal Ballet. Leonide Massine, John Taras en de legendarische Antonio Ruiz Soler uit Sevilla stimuleerden hem om de bestaande Spaanse dansstijlen verder te ontwikkelen.Voor Del sentimento tragico de la vida ('Het tragische levensgevoel') baseerde hij zich op het gelijknamig filosofische boek van Miguel de Unamuno. De expressionistische lichaamstaal paste bij de tijdsgeest. Retrato de Mujer, dat hij op het lijf van zijn echtgenote schreef, ligt in dezelfde lijn.

De meeste deining veroorzaakte El Rango, geïnspireerd op Het huis van Bernarda Alba van Federico Garcia Lorca. "Onder Franco stond het boek nog op de index van de verboden literatuur", herinnert Salinas zich. "We moesten dus uitwijken naar het buitenland. Maar ook daar kregen we de wind van voren, omdat we volgens enkele onvriendelijke toeschouwers op Gregoriaanse muziek dansten, die toch uitsluitend bedoeld was voor de kerkliturgie. Begin jaren tachtig nam Antonio Gades de rol van de autoritaire moeder over. Toen die, pas aan het einde van de voorstelling, zijn pruik afrukte en zijn robuust mannenlijf toonde, oogstte hij vooral hilarische reacties."

Die beroemde sterdanser-choreograaf, met wie Carmen Salinas sindsdien bevriend was en die met Carlos Saura baanbrekende dansfilms realiseerde, weigerde resoluut om in Spaanse grond begraven worden. Vorige zomer werd de urne met zijn as bijgezet in het mausoleum van de Cubaanse guerillastrijders in de Sierra Maestra. Kort voor zijn dood had hij daarop aangedrongen bij zijn familie en bij Raul Castro, broer van president Fidel. In een laatste brief had hij ook zijn spijt uitgedrukt dat hij zo bitter weinig had bijgedragen tot de revolutie.

"Zowel Gades als Rafael Aguilar documenteerden zich grondig voor iedere productie", aldus Salinas. "Zij waren fanatieke perfectionisten. Dag na dag legden zij de lat hoger. Aguilar trok gemiddeld een jaar uit voor één enkele choreografie. Beweging en klank liet hij steeds harmoniëren. Luidruchtig voetgestampt overstemde nooit de tremolo-effecten in de muziek. Hij engageerde enkel klassiek geschoolde dansers, die het hele spectrum van gevoelens gestalte konden geven. Verwarring, verbijstering, angst, droefheid, eenzaamheid en passie worden nu nog niet enkel uitgebeeld, maar ook bij iedere voorstelling opnieuw beleefd. Dat geldt ongetwijfeld voor zijn twee choreografische bewerkingen van Carmen. We hebben het boek zin per zin uitgepluisd. Om het diabolisch karakter te onderstrepen hebben we er de bezwerende vioolmuziek van Pablo de Sarasate aan toegevoegd."

De Carmen van Prosper Mérimée is, volgens Salinas, in de eerste plaats een ongebonden personage, dat de normen en de sociale regels aan haar laars lapt. Ze gebruikt haar schoonheid en energie als wapens in de strijd. Maar de Dood zit haar op de hielen. Al tijdens de proloog van het stuk, wanneer ze nog maar een kind is, houdt die macabere figuur haar hand vast en openbaart hij haar zigeunerafkomst. Een slecht voorteken, want 'bohemers kunnen van de hemel enkel dromen'. Omdat ze voorvoelt dat haar toekomstkansen in de maatschappij gering zijn, wreekt ze zich op haar omgeving. Hoewel ze weet dat ze door Don José neergestoken zal worden, smeekt ze de hulp van de heilige maagd af. De madonna, die in het stuk in groot ornaat verschijnt, kan de moord echter niet voorkomen.

"Over religie en bijgeloof heb ik met Rafael Aguilar nachtenlang gediscussieerd, zonder dat we het eens konden worden", getuigt Salinas. "Devotie neemt vaak opportunistische vormen aan. 'Help mij om de baas te misleiden!', smeken degenen die van hem afhankelijk zijn. Tijdens de Spaanse burgeroorlog spraken de franquisten in de kerk een dankgebed telkens zij meenden dat zij het kwaad hadden bezworen. In werkelijkheid hadden ze zonder mededogen andersdenkenden gedood."

Hoewel ze de flamencodansers van het Ballet Teatro Espanol tijdens de repetities van haar ervaring laat meegenieten, blijft Salinas eens de voorstelling begint het liefst in de schaduw: "Als ik de flamencofakkel van Rafael Aguilar kan doorgeven en zie hoe mooi die brandt, hoef ik zelf toch niet onder de toneelspots te staan?"

Carmen Flamenco door Ballet Teatro Espanol de Rafael Aguilar, Koninklijk Circus, Brussel, 15, 16 en 17 februari, 20.30 uur. Reserveringen: 02/218.20.15

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234