Zaterdag 23/10/2021

Canvas zond onlangs Seven Ages of Rock uit, en morgen kun je tijdens het Leuvense filmfestival Docville naar de première van Martin Scorsese's Rolling Stonesfilm Shine a Light. Twee dagen later volgt dan weer de Soulwaxfilm Part of the Weekend Never Dies

Zelfs de fictie van 'Spinal Tap' bljkt soms onmogelijk te kunnen wedijveren met de realiteitRocksterren veranderden duidelijk van levensstijl. In plaats van excessen in de jaren 60 en 70 kwamen verveling en promotours vandaag

De tien geboden van de rockumentary

Door Gunter Van AsscheGij zult uw hoogtepunt vereeuwigen

"I'm only gonna do one song, but I'm gonna do it good", bezweert Neil Diamond in de legendarische rockumentary The Last Waltz. Zijn gastoptreden tijdens de allerlaatste show van The Band werd uiteindelijk verguisd (Bob Dylan: "Ik had Diamond zelfs overtroffen als ik in slaap was gevallen op het podium") maar over The Last Waltz bestaat geen twijfel: het is een mijlpaal in de geschiedenis van de muziekfilm; met grandioze cameo's voor Neil Young, Joni Mitchell en een ongewoon vrolijke Van Morrisson.

Monterey Pop legde dan weer de meest verschroeiende performances van Janis Joplin, Otis Redding en Jimi Hendrix vast - die laatste twee historische concerten werden nadien ook integraal uitgebracht als Shake! Otis at Monterey en Jimi Plays Monterey. Helaas bleken het voor Redding ook een van zijn laatste wapenfeiten.

Maar niet alleen het grafschrift van een muzikant draagt bij tot een briljante rockumentary. Madonna werd voor het controversiële Truth Or Dare: In Bed With Madonna gevolgd in haar metamorfose tot megaster en ook Stop Making Sense toont Talking Heads op het scherpst van de snee: hoewel 'Road To Nowhere' nog geschreven moest worden, zie je een band die volgens de fans nooit meer zo ambitieus, averechts en spannend zou klinken.

Toch kan ook de ondergang bijdragen tot een schitterende rockumentary: zo leverde Metallica's Some Kind of Monster even ontluisterende als hilarische televisie op, met een band die gebukt gaat onder de machtsstrijd tussen drummer en frontman en de louche praktijken van een psychiater.

Gij zult uw ergste criticus zijn

In Truth or Dare analyseert Madonna elk concert nauwkeurig: let ook op de blik van haar manager wanneer ze die een bolwassing geeft of wanneer ze haar dansers de levieten leest. Na een concert in Japan moeten zelfs de weergoden het ontgelden.

Een artiest kan natuurlijk beter zelf criticus zijn: hoe gênant het anders wordt, beseft drummer Lars Ulrich in Some Kind of Monster, wanneer hij een nieuwe song laat horen aan zijn vader. "I would say: delete it", is het gortdroge verdict. Let daarna vooral op zoonliefs frustratie en bezwete voorhoofd. Onschatbaar!

Maar nog liever zo'n smadelijke afgang dan uiteindelijk te moeten terugkijken op een rotslechte rockumentary: voor het groteske The Song Remains The Same heeft Led Zeppelin vandaag geen goed woord meer veil. John Paul Jones gaf toe dat de film "a massive compromise" was, terwijl Robert Plant het later hield bij "a load of bollocks".

Gij zult uzelf belachelijk maken

"There's a fine line between stupid and clever" luidt het in de mockumentary This Is Spinal Tap, het schoolvoorbeeld van hoe het níét moet in de wereld van de rock-'n-roll. Zo verdwaalt de gelijknamige fictieve rockband op weg naar het podium, stikt hun drummer in braaksel (van iemand anders) en concerteren ze in potsierlijke, piepkleine decors.

En toch kan fictie onmogelijk wedijveren met de realiteit: in Meeting People is Easy worden de wereldsterren Thom Yorke én Michael Stipe de toegang tot hun eigen backstage ontzegd, tot iemand hen kan identificeren, in Rattle and Hum spuit Bono de graffiti "Rock and Roll Stops the Traffic" op de Vaillancourt Fontein, waarna hij publiekelijk zijn excuses moet aanbieden en netjes zijn boete betaalt, en in Metal: A Headbanger's Journey maakt de zanger van Gorgoroth zich volkomen belachelijk als zelfverklaarde vampier. Echt griezelig wordt het pas wanneer hij laat weten dat hij "alle sporen van het Joodse ras wil vernietigen".

In de sectie slagen en verwondingen: tijdens 'Love Buzz' krijgt Nirvana (in Live! Tonight! Sold Out!) het aan de stok met een security guard, nadat Kurt Cobain zijn gitaar in diens gezicht heeft geramd. Een slecht idee, want vervolgens zie je hoe Cobain zélf op het podium tot pulp wordt getrapt.

Als popster kun je dus maar beter anderen in het stof laten bijten: wanneer Kevin Costner Madonna's show "neat" noemt ('best wel aardig'), steekt een beledigde Madge een vinger diep in haar keel als hij vertrekt.

Zelfspot is uiteindelijk de gulden middenweg: in de finale scène van Dont Look Back mompelt Bob Dylan laconiek "give the anarchist a cigarette" wanneer hij te horen krijgt dat alle kranten hem een rebelse nihilist noemen.

Gij zult deprimeren

en ontmoedigen

Wilco's I am Trying To Break Your Heart is een tranentrekker van jewelste: je bent er getuige van hoe de relatie tussen frontman Jeff Tweedy en Jay Bennett verzuurt, en ziet hoe de ondraaglijke migraines Tweedy volledig slopen. Dat de groep een prachtige plaat uit die miserie puurt (Yankee Hotel Foxtrot), is niet minder dan een wonder.

Ook de (voorts vrij banale) rockumentaire Nobody Someday geeft een onthutsend beeld over de psyche van Robbie Williams (je ziet hem doodsangsten uitstaan als een fan hem belaagt op het podium, en voelt al zijn ziekelijke onzekerheid en neuroses).

En toch: de ultieme downer blijft zonder twijfel Meeting People is Easy. In die film loopt Thom Yorke de helft van de tijd zenuwachtig te frullen aan dienbladen, ijsbeert hij treurig door hotelkamers, en lijkt hij ieder moment te zullen instorten. Dat komt er natuurlijk van als je even later ziet hoe de groep keer op keer een beleefd antwoord tracht te formuleren op idiote vragen van Japanse journalisten. Op het eind moet de kijker het dan maar ontgelden: nadat je anderhalf uur lang hun ongelijke strijd met het succes heb gevolgd, wenst Thom Yorke je in de aftiteling toe: "We'll hope that you choke, that you choke."

Gij zult een spraakmakende regisseur aantrekken

D.A. Pennebaker wordt terecht beschouwd als de bedenker van de rockumentary: met het fantastische Dont Look Back en Monterey Pop zette hij de bakens uit voor het genre. Sindsdien hebben heel wat gerenommeerde filmregisseurs hun kans gewaagd in de muziek: Jim Jarmusch volgde Neil Young twaalf jaar geleden op tour, wat resulteerde in het gloedvolle Year of the Horse. Jonathan Demme regisseerde dan weer Youngs sublieme Heart of Gold en Stop Making Sense. Martin

Scorsese tekende voor The Last Waltz, No Direction Home (een 207 minuten durend epos met Bob Dylan in de hoofdrol) en nu dus ook de Stonescaptatie Shine A Light. Scorsese zette overigens zijn eerste stappen in de muziek, als assistent en co-editor van de rockumentary Woodstock. Helaas kun je die docu bezwaarlijk een cinematografisch hoogstandje noemen: gimmicks als karaokeballen boven de lyrics en een knullig split screen komen pijnlijk gedateerd over.

Ook Gary Lucas had pech bij zijn eerste muzikale opdracht: op het legendarische Rolling Stonesconcert in Altamont (de rockumentary Gimme Shelter) begaf zijn camera het, waardoor hij níéts van de ijzingwekkende moord kon capteren.

Gij zult icoonbeelden scheppen

De gitaar van Jimi Hendrix die op het Monterey Festival in vlammen opging, brandt ongetwijfeld nog steeds op ieders netvlies, net als het oversized kostuum van David Byrne in Stop Making Sense dat nadien een nieuw leven ging leiden in The Simpsons, Saturday Night Live en bij Weird 'Al' Jankovic.

Maar ook de beelden van een doodsbleke Mick Jagger, die de gewelddadige terreur van de Hell's Angels ziet toenemen en niets durft zeggen, gaan nog steeds de wereld rond.

Al even berucht is Dylans beruchtste rock-'n-rollincident, dat getoond wordt in No Direction Home: in de Manchester Free Trade Hall klonk een luid 'Judas!' op uit het vijandige publiek, waarop Dylan voor het eerst een verschroeiend 'Like a Rolling Stone' laat horen.

Gij zult zweren bij realisme

Bob Smeaton, die in zijn rockumentary Festival Express filmde hoe The Band, Janis Joplin en The Grateful Dead per trein door Canada tourden, beklaagde zich onlang over het feit dat haast alle documentaires gemaakt en gemonteerd worden onder supervisie van de artiest zélf, en het fly-on-the-wall-principe niet langer opgaat.

Maar zelfs vroeger spaarde de documentairemaker artiesten: een scène uit The Last Waltz, waarin Neil Young in een speciaal ingerichte drugsruimte zit, terwijl een gigantische snottebel coke uit zijn neus bengelt, werd tijdens de postproductie snel weggeknipt.

De Stones zijn slimmer: die werden gewoon executive producer bij Shine A Light, zodat ze de touwtjes strak in handen houden: dat opgezet spel valt ook af te leiden uit de houterige discussie in het begin van de film, waarin Scorsese een creatief conflict uitvecht met Jagger en aan het kortste eind trekt.

Gij zult pathos niet schuwen

Terwijl het intrieste 'On Your Own Again' van Scott Walker speelt, legt Thom Yorke een briefje met "I am not here and this is not happening" aan zijn hotelraam. Het is een even aandoenlijk als potsierlijk beeld. Maar tristesse kan altijd cameragenieker natuurlijk: Madonna die aan het graf van haar moeder terugdenkt aan haar jeugd, terwijl 'Promise To Try' op de achtergrond weerklinkt. Of Sting, die zijn meest emotionele momenten doorbrengt met zijn eigen muziek, zo blijkt uit Bring On The Night: bij de geboorte van zijn zoontje hoor je 'Russians' met de verstikte zin: "How can I save my little boy?"

Gij zult controverse wekken

In de obscure bootleg-dvd Eat The Document zou je Bob Dylan zien zoals je hem nooit zag: nadat hij samen met John Lennon drugs heeft genomen, lijkt het flink fout te gaan in de limousine. Lennon dwingt Dylan dan ook om zichzelf te herpakken: "Lijd je aan pijnlijke ogen, een groovy voorhoofd of krullend haar? Neem dan Zimdon... Komaan, jongen: dit is enkel een film. Probeer weer tot je positieven te komen."

Ook Cocksucker Blues is, zoals de titel aangeeft, zo'n scabreuze bootleg van de Rolling Stones waarin de hedonistische backstagefeestjes van de Britse topgroep gefilmd worden in een warrige cinema-véritéstijl.

De koningin van de controverse blijft echter Madonna: in Truth or Dare speelt ze het gelijknamige spelletje, waarbij ze op verzoek een waterflesje pijpt. En wanneer La Ciccone te horen krijgt dat ze in de boeien zal worden geslagen, omdat ze zichzelf in haar kruis kneedt tegen het eind van 'Like A Virgin', klinkt het: "De laatste keer dat ik op tour was, zat Sean (Penn, haar ex-man, gva) in het cachot. Nu is het mijn beurt, zeker?"

Gij zult de Zeitgeist vatten

Elke goede film moet als tijdscapsule kunnen dienen: Jimi Hendrix die 'The Star Spangled Banner' verkracht op zijn gitaar (Woodstock) zegt bijvoorbeeld meer over de staat van Amerika tijdens de Vietnamoorlog dan de kreten van duizend hippies.

Gimme Shelter blijft echter het ultieme tijdsdocument van de jaren 60: toen de 18-jarige Meredith Hunter in 1969 door Hell's Angels doodgestoken wordt en geschopt, eindigde een tijdperk van peace & love en begon het grimmige regime van Charles Manson.

In de jaren 80 maakte Demme dan weer als eerste een vuist naar MTV, met Stop Making Sense. Die film rebelleert opzichtig tegen de razendsnelle montages van MTV door net het tegengestelde te doen: 'Once In A Lifetime' bestaat voor het grootste deel uit slechts één shot.

Rocksterren veranderden ook duidelijk van levensstijl: The Song Remains The Same en Cocksucker Blues draaien om de excessen van de jaren 60 en 70, terwijl verveling en eeuwigdurende promotours die plaats innemen bij rockumentaires van vandaag - in Part of the Weekend Never Dies wordt die routine ook even benadrukt. Woodstock had modder en brown acid, Radiohead geeft een beeld van perscommuniqués en eenzaamheid.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234