Vrijdag 13/12/2019

Televisie

BV's op de vlucht: reality in een gevoelige context

Beeld VIER

Wat gebeurt er als je zes BV's op de vluchtelingenroute zet? Het antwoord ziet u straks in Terug naar eigen land, een VIER-programma van Martin Heylen dat op papier verdacht sterk lijkt op een realityshow à la Expeditie Robinson. De exploitatie van een humanitair drama, of toch eerder een nuttige bijdrage aan hét debat van nu?

Heeft het te maken met de deelname van enkele niet helemaal onomstreden figuren? Met die stoere avontuurlijkheid die de promofoto's uitstralen? Of speelt hier ook het imago mee van VIER, een zender met een zekere reputatie op het vlak van reality? In elk geval doet Terug naar eigen land, een programma van Martin Heylen, je de wenkbrauwen fronsen nog voor er één aflevering op antenne is geweest.

Terug naar eigen land bevat - op het eerste gezicht - nogal wat kenmerken van een realityshow zoals we er de afgelopen paar jaar meer dan één hebben zien passeren. Sensatiebeluste televisie was dat vaak, met hoofdrollen voor Bekende en Iets Minder Bekende Vlamingen die op deze manier de kans kregen om zichzelf nog eens in de kijker te werken.

Op zich niets mis mee, al speelt Terug naar eigen land zich natuurlijk wel in een bijzonder gevoelige context af. Dit programma speelt tegen het decor van de vluchtelingencrisis. Om niet te zeggen dat het er middenin staat. Deelnemers zijn Zuhal Demir (N-VA), stand-upcomedian Bert Gabriëls, Margriet Hermans, Jean-Marie Dedecker, schrijver-danser Ish Aït Hamou en Veroniek Dewinter, de dochter van Filip. Ze werden gedropt in Irak of Somalië, om van daaruit het spoor van de vluchtelingen te volgen.

"Door een zeer directe confrontatie", zo vertelde Martin Heylen afgelopen week in de krant, "wil ik binnendringen in de leefwereld van mijn reisgenoten."

Veel moeite kost het niet om je bij dit format een paar ethische vragen te stellen. Zo is daar de vraag wie hier uiteindelijk beter van zal worden? Zijn dat de vluchtelingen, of toch vooral de programmamakers en deelnemers zelf? En misschien nog belangrijker: worden die deelnemers geconfronteerd met het leven van de vluchteling zoals het echt is, of blijft het in de eerste plaats een spannende realityshow? In dat geval zou je kunnen spreken van de banalisering van een groot humanitair drama.

Mensensmokkel

Met deze en andere vragen kloppen we aan bij politicus Jean-Marie Dedecker, een van de deelnemers. Hij ziet geen reden om te twijfelen aan de integriteit en het nut van dit programma.

"Dit is zeker geen realityshow", zegt Dedecker. "Ik zou het eerder een inlevingsdocumentaire noemen. Bovendien wordt het programma gemaakt door Martin Heylen, een journalist wiens integriteit, als u het mij vraagt, boven elke verdenking staat."

Dedecker moest naar eigen zeggen niet lang twijfelen over zijn deelname. "Zoals u waarschijnlijk weet, heb ik nogal forse standpunten over het vluchtelingenprobleem. Ik heb bijvoorbeeld weleens gezegd dat wij ons hier geen enkel schuldgevoel moeten laten aanpraten. Als je dan de kans krijgt om die standpunten te toetsen aan de werkelijkheid, moet, of beter, mag je niet twijfelen. Dit was een unieke kans, en ik heb die met beide handen gegrepen."

Dedeckers tocht begon in Mogadishu, Somalië, aan de zijde van Margriet Hermans en Ish Aït Hamou. Over de details van zijn reis mag hij vandaag nog niets vertellen, al wil Dedecker wel kwijt dat zijn groep "de realiteit van de vluchteling" zeer dicht heeft benaderd. "Wij hebben hun route gevolgd van de bron tot aan de monding, met alles erop en eraan. Wij hebben de ellende van het vluchtelingenkamp gezien, de schande van de mensensmokkel, en de werkelijk beestachtige manier waarop sommige autoriteiten de vluchteling behandelen. Heel heftig allemaal, en ik zou het toch niet zomaar een lightversie durven te noemen.

"Maar ik begrijp natuurlijk wel het punt dat u wilt maken. Honderd procent realistisch was het niet. Maar dat kan natuurlijk ook niet. Om maar één belangrijk verschil te noemen: aan het eind van de tocht stond er een bed, een huis en een goed leven op ons te wachten. Dat vooruitzicht heb je als vluchteling natuurlijk niet."

Dedecker vertelt dat de tocht zijn kijk op vluchtelingen wel degelijk veranderd heeft. Althans toch in zekere zin. "Laat ik zeggen dat de mens Dedecker met meer inlevingsvermogen naar dit probleem is gaan kijken. Dat wil niet zeggen dat ook mijn politiek standpunt is veranderd. Misschien is het tegendeel wel waar. Ik ben er meer nog dan vroeger van overtuigd dat je dit probleem moet aanpakken aan de grenzen van het oorlogsgebied."

Beeld VIER

'Push back'-beleid

In het licht van deze discussie zeker relevant: Terug naar eigen land is geen bedenksel van VIER. Het format werd bedacht in Australië, bekend en berucht vanwege zijn keiharde push back-beleid. Go Back to Where You Came from kwam er in 2011 voor het eerst op het scherm. Hoewel zeker niet onbesproken, zorgde het programma voor het effect dat de makers ervan hadden beoogd. Bedoeling was het om nuance te brengen in een debat dat ook in Australië kennelijk vooral polariseert.

Go Back to Where You Came from won de Gouden Roos in de categorie 'factual entertainment', en inmiddels zijn er al drie reeksen van gemaakt. Volstrekt vrijblijvend entertainment kun je de Australische versie bezwaarlijk noemen. Nog vorig jaar haalde het programma het wereldnieuws omdat deelnemers in Syrië waren beschoten door IS-strijders.

Voor meer dan één deelnemer was het programma ook de aanleiding om de forse standpunten over migratie te herzien. Een sprekend voorbeeld is Andrew Jackson, zelfverklaard conservatief die door de makers was geselecteerd vanwege zijn meedogenloze opinies. Vandaag reist Jackson door Australië, met een lezing waarin hij een meer menselijke benadering van het thema bepleit.

Jean-Marie Dedecker en Ish Aït Hamou vertrokken vanuit Mogadishu, Somalië. Dedecker: "Wij hebben de vluchtelingenroute gevolgd van de bron tot aan de monding, met alles erop en eraan." Beeld © VIER

Klacht van Wilders

Variaties van Go Back to Where You Came from zijn inmiddels gemaakt en getoond in onder meer Denemarken, Duitsland, Zweden en Nederland. Daar lokten ze opvallend verschillende reacties uit. Bijna eenstemmig negatief was de commentaar op Auf der Flucht, de Duitse versie die zowel inhoudelijk als vormelijk bijzonder dicht bij het genre van de realitysoap aanleunde. Het programma werd in Duitsland afgeserveerd als beschamend, cynisch, voyeuristisch en racistisch, en het gaf ook aanleiding tot petities waarin de onmiddellijke stopzetting van de uitzendingen werd geëist. Voor de productie van Auf der Flucht konden de makers rekenen op de samenwerking met het Hoog Commissariaat voor de Vluchtelingen van de Verenigde Naties (UNHCR). Sprekend detail: het UNHCR distantieerde zich van het programma nog voor de reeks was afgelopen.

Een stuk vriendelijker was het onthaal in Nederland, waar de lokale variant - het blijft Holland - Rot op naar je eigen land is getiteld. Nu is het programma er niet helemaal onomstreden. De eerste reeks werd begin vorig jaar uitgezonden door de doorgaans erg brave Evangelische Omroep (EO), en zorgde nog voor aflevering één voor een relletje. De PVV van Geert Wilders had tegen het programma een klacht ingediend omdat het de bedoeling zou hebben diens electoraat "op andere ideeën" te brengen. De klacht werd snel verworpen.

Van Rot op naar je eigen land loopt vandaag een tweede reeks. In de Nederlandse pers is de makers weleens sensatiezucht verweten, maar daar denkt Annemiek Bots, persvoorlichter van Vluchtelingenwerk Nederland, heel anders over. "Geregeld zie je in dit programma felle confrontaties tussen Nederlanders die vinden dat de boot vol is, en zij die vinden dat iedereen hier welkom moet zijn. Het programma stuurt op die botsing aan, maar daar heb ik absoluut geen problemen mee, integendeel zelfs. Dit is een programma voor een breed publiek, dat spraakmakend en veelbekeken wil zijn. Dan moet het soms knetteren.

"Rot op naar je eigen land nodigt mensen uit om over het thema en hun eigen standpunten na te denken, op een nieuwe, frisse en volgens mij erg goede manier. Het onderwerp vluchtelingen komt heel vaak aan bod in nieuwsuitzendingen en kranten, en in discussies tussen politici. In de regel krijg je dan cijfers, politieke standpunten en debat. Wat meestal buiten beeld blijft, is het verhaal van de vluchtelingen. Hun perspectief komt wél aan bod in Rot op naar je eigen land, en uit onze eigen ervaringen weten we dat zoiets heel goed werkt. Samen met de deelnemers word je in dit programma uitgenodigd om naar hun verhalen te luisteren, en je persoonlijke mening te toetsen aan de werkelijkheid van de vluchteling."

Volgens Annemiek Bots gebeurt dat in Nederland ook vrij massaal. "Over dit programma wordt heel veel gesproken, zowel op de sociale media, op het werk als in de scholen. Bovendien gebeurt dat op een manier die vaak veel genuanceerder is dan we hier gewend zijn. Zoiets kunnen wij natuurlijk alleen maar steunen."

Geen sensatie

Terug naar België dan. Kristof Demasure, woordvoerder van VIER, drukt ons op het hart dat Terug naar eigen land zelfs in de verste verte niet zal lijken op een realitysoap, en dat elke vorm van sensatiezucht zal worden gemeden als de pest. Daarvoor staat volgens hem alleen al de reportagemaker garant. "Martin Heylen is een observator, iemand die kijkt met de blik van een journalist. Als je zijn werk een beetje kent, weet je dat je iets documentairs mag verwachten. Iets dat in elk geval niets te maken heeft met een realitysoap."

Rest nog de vraag waarom dit programma, anders dan de buitenlandse voorbeelden, met bekende en iets minder bekende Vlamingen werd gemaakt. Hoe dan ook versterkt dat het vermoeden dat het hier weleens om entertainment zou kunnen gaan. Of, zoals in het geval van de deelnemende politici, om pure zelfpromotie.

"Natuurlijk is dat een bonus", geeft Zuhal Demir (N-VA) toe. "Niet elke politicus krijgt de kans om zijn standpunten over migratie zo uitgebreid toe te lichten. Mooi meegenomen dus, maar eerlijk waar: ik zou het ook gedaan hebben mochten er nul mensen naar kijken. Dit is hét thema van het moment. Als je dan de kans krijgt om het probleem uitgebreid en in al zijn facetten te bestuderen, dan twijfel je niet. Hoe gevaarlijk zo'n reis ook is."

En of die gevaarlijke reis haar standpunt heeft veranderd? Jawel, zegt Demir. "Ik ben vertrokken met het idee dat Europa zijn grenzen niet mocht sluiten voor vluchtelingen. Sinds dit avontuur (Demir vertrok in Irak, red.) is mijn standpunt een stuk radicaler dan dat van mijn partij. Deze stroom moet stoppen. Nu, onmiddellijk. Van onze huidige migratiepolitiek wordt niemand beter, op één uitzondering na dan: de smokkelaars."

Beeld VIER
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234