Maandag 05/12/2022

AchtergrondBulgarije

Bulgarije stemt alwéér, over gas en over toenadering tot Rusland

'Poetin, de president die vrede brengt', staat er op het bord van een vrouw op een bijeenkomst van russofielen in de Bulgaarse plaats Kalofer. Beeld AFP
'Poetin, de president die vrede brengt', staat er op het bord van een vrouw op een bijeenkomst van russofielen in de Bulgaarse plaats Kalofer.Beeld AFP

En alwéér gaan de Bulgaren zondag naar de stembus, voor de vierde keer in anderhalf jaar tijd. Dit keer is het hoofdthema eens niet de verlammende corruptie, maar de hoge energieprijzen. Een deel van de armste lidstaat van de EU wil de banden met Rusland aanhalen.

Thijs Kettenis

De minister voor energie in de Bulgaarse overgangsregering gooide vorige maand de knuppel in het hoenderhok. “Realistisch gezien, gegeven de eisen van bedrijven en vakbonden, zijn gesprekken met Gazprom om de levering van gas te hervatten onvermijdelijk”, zei Rosen Hristov.

In april was Bulgarije een van de eerste EU-landen waaraan Moskou de levering stopzette, vanwege de weigering om de rekening voortaan in roebels te voldoen. Tot die tijd importeerde Sofia maar liefst 90 procent van al zijn gas via Gazprom. Net als de rest van de Europese Unie, die zo snel mogelijk van het Russische gas af wil, ging de regering van premier Kiril Petkov naarstig op zoek naar alternatieven. Maar in juni struikelde zijn kabinet. De overgangsregering die president Rumen Radev daarna benoemde, gooit het over een andere boeg, blijkt uit de woorden van de huidige energieminister. “Het is tijd om met Gazprom te onderhandelen. Die gesprekken zullen heel moeilijk worden.”

Lang niet alle Bulgaren zien dat zitten. De aankondiging leidde tot dagenlange protesten, waarbij het ministerie voor energie met de letter Z werd beklad, het symbool dat Rusland gebruikt in de oorlog in Oekraïne. Later nuanceerde Hristov zijn voorstel: hij zou het alleen willen hebben over levering volgens het lopende contract, dat geldt tot het eind van dit jaar.

Van oudsher warme gevoelens

Gazprom houdt de boot tot nu toe af, dus tot een echte breuk met het EU-beleid om geen Russisch gas meer af te nemen is het nog niet gekomen. Maar de vraag hoe om te gaan met Rusland, waarvoor veel Bulgaren van oudsher warme gevoelens koesteren, is een belangrijk thema bij de verkiezingen van zondag. Nóg een thema. Want het is de vierde stembusgang in anderhalf jaar tijd. En ook nu is het zeer de vraag of er een stabiele regering uitrolt.

De vorige gekozen regering van premier Petkov hield het, na twee ongekozen overgangsregeringen, krap een halfjaar vol. Bij de laatste verkiezingen in november vorig jaar werd zijn partij ‘We gaan door met veranderen’ (PP) in één klap de grootste. De Bulgaren vertrouwden erop dat de hervormingsgezinde, jonge en pro-Europese 42-jarige de welig tierende corruptie in het land eindelijk zou aanpakken. Het was hun belangrijkste zorg. Na twee verkiezingen die geen werkbare meerderheid opleverden, mocht Petkov het proberen met een bonte coalitie van nog drie andere partijen.

Hij gooide meteen de beuk erin. Spraakmakend was Petkovs ontdekking in mei van een enorme fraudezaak bij de controle op onder meer bestrijdingsmiddelen op geïmporteerde groente en fruit bij een grensovergang met Turkije, de belangrijkste handelsroute over land naar de EU. De checks waren al tien jaar in handen van een private onderneming, maar er bleek geen enkel toezicht. De camera’s in de controleruimtes stonden uit. Volgens de regering liet het bedrijf zich graag omkopen en nam het bakken smeergeld aan. De staat zou een half miljard euro aan belasting zijn misgelopen. Petkov stuurde sjoemelaars de laan uit en zette er inspecteurs van de staat neer. De rechter draaide dat besluit terug, waarna controleurs van het bedrijf én van de staat aan de grens verschenen en er fysiek geweld dreigde. De regering riep de hulp in van Duitsland en de EU om het probleem op te lossen.

Een broze coalitie

Voordat dat gebeurde, was Petkovs regering al gevallen. Het was een broze coalitie van onder meer pro-Russische socialisten, Democratisch Bulgarije en een populistische partij zonder duidelijk programma. Officieel struikelde het allegaartje over de begroting, maar volgens geruchten had de populistenleider banden met het bedrijf aan de grens, en trok die daarom de stekker uit het kabinet.

Bezoekers van de russofielenbijeenkomst in Kalofer. Beeld AFP
Bezoekers van de russofielenbijeenkomst in Kalofer.Beeld AFP

En, pech voor Petkov, inmiddels hebben de Bulgaren andere dingen aan hun hoofd. Net als elders in Europa kampt het land met gierende inflatie, van 18 procent. Voor meer dan 80 procent van de Bulgaren zijn de hoge prijzen en de angst voor een torenhoge energierekening nu het belangrijkste thema.

Daarvan profiteert onder meer Gerb, de centrumrechtse partij van ex-premier Bojko Borisov die van 2009 tot 2021 aan de macht was. Andere partijen zien hem als dé drijvende kracht achter jarenlange grootscheepse corruptie, fraude met onder meer EU-gelden en bedreiging van tegenstanders en journalisten. Na maanden van straatprotesten moest hij de macht na verkiezingen in april 2021 afstaan. In maart werd hij opgepakt, maar hij vocht zijn aanhouding met succes aan. Een dag later was hij alweer op vrije voeten.

En nu leidt hij toch weer in de peilingen, met zo’n 23 procent van de kiezers achter zich. Ondanks al het gesjoemel bracht de voormalige bodyguard in zijn twaalf jaar aan de macht wel stabiliteit. Borisov baat die kant van zijn imago nu ten volle uit. “Het beleid van PP is uitgedraaid op een catastrofe”, zei hij deze maand op een verkiezingsbijeenkomst, alsof de huidige crisis vooral een binnenlands probleem is. “Het lijkt wel of er in Bulgarije oorlog heeft gewoed.” Lastig voor Borisov: andere partijen weigeren categorisch met hem samen te werken, deels omdat ze hun bestaansrecht aan hun weerzin tegen hem te danken hebben. PP is gezakt in de peilingen, maar staat met 17 procent wel op de tweede plaats.

De aanhang van Heropleving verdubbelde

Maar niet alleen Gerb, dat als pro-Europees geldt, zit weer in de lift. Ook de aanhang van partijen die de banden met Rusland willen aanhalen, neemt toe. Met als meest in het oog springend Heropleving, een ultranationalistische, rechtse beweging die bij de vorige verkiezingen met 5 procent van de stemmen voor het eerst de kiesdrempel haalde en in het parlement terecht kwam. Volgens de peilingen verdubbelt de aanhang nu.

Enige relativering is bij die flinke groei op zijn plaats, zegt Genoveva Petrova, directeur van onderzoeksbureau Alpha Research in hoofdstad Sofia. “Sterk nationalistische partijen kunnen al langer rekenen op een aanhang van zo’n 15 procent. Alleen was die altijd verdeeld over meerdere bewegingen, die daardoor de kiesdrempel niet haalden. Heropleving slaagt er nu in het grootste deel van die groep kiezers naar zich toe te trekken.” De aanhang is volgens Petrova vooral te vinden op het platteland en in lagere sociale klassen.

Ook buiten deze groepen kan Rusland hier op meer sympathie rekenen dan gemiddeld in de EU, en zeker dan in landen als Polen, Estland, Letland en Litouwen. Bijvoorbeeld bij de socialistische partij BSP, die voortkomt uit de oude communistische partij. Met een aanhang van rond de 10 procent van het electoraat is die lang niet zo invloedrijk als vroeger, maar de socialisten zaten wel in Petkovs coalitie. Die veroordeelde de Russische inval in Oekraïne en onderschreef de EU-sancties, maar door een blokkade van de socialisten is Bulgarije met Hongarije één van slechts twee EU-landen die geen wapens leveren aan Kiev.

En dat terwijl het land veel munitie, antitankraketten en lichte wapens produceert, en bovendien als een van de weinige landen beschikt over MiG-29-straaljagers uit de Sovjet-tijd. Oekraïne smeekte er bijna om, omdat zijn piloten erin kunnen vliegen, maar de socialisten waren onvermurwbaar. “Zolang ik in de regering zit, wordt er nog geen spijker geëxporteerd naar Oekraïne”, zei leider en minister van economische zaken Kornelia Ninova meerdere malen.

Genoveva Petrova is directeur van het Bulgaarse onderzoeksbureau Alpha Research. Beeld
Genoveva Petrova is directeur van het Bulgaarse onderzoeksbureau Alpha Research.

En ook de huidige overgangsregering staat dus op zijn minst niet onsympathiek ten opzichte van Moskou, zie het plan om weer met Gazprom te onderhandelen. Dat is niet zo verwonderlijk, aangezien dit kabinet is samengesteld door president Radev, die de steun heeft van de socialisten. “In het begin nam hij zelfs de Russische terminologie over. Hij had het niet over oorlog, maar over de speciale militaire operatie in Oekraïne”, vertelt onderzoeker Petrova. En ook hij verzet zich hevig tegen wapenleveranties. Opnieuw wordt de soep in werkelijkheid minder heet gegeten, aldus Petrova. “Er gaat geen directe militaire steun naar Oekraïne, maar de export van wapens en munitie naar Polen is explosief gegroeid.”

Steunpilaar in de Sovjet-tijd

De sympathie voor Rusland bij een deel van de Bulgaarse bevolking is historisch te verklaren. Sofia was ten tijde van de Sovjet-Unie en het Warschaupact de sterkste steunpilaar van Moskou in Europa. “Er is de Slavisch-orthodoxe connectie”, legt Petrova uit. “En vooral oudere Bulgaren zien de Russen als bezorgers van Bulgaarse onafhankelijkheid en bevrijders van de Ottomanen.” Ze spreekt van een ‘romantische kijk’. Maar de laatste weken ziet ze die veranderen in wat ze noemt een meer rationele houding, die nog versterkt wordt nu Rusland de bevolking mobiliseert voor de oorlog. “Sympathie voor Rusland betekent voor steeds minder mensen steun aan Poetin.” Ze verwacht na de verkiezingen dan ook geen pro-Russische meerderheid die verder uit de pas gaat lopen met de EU. “Gerb enerzijds en PP en Democratisch Bulgarije anderzijds willen dan wel niet met elkaar een coalitie, ze halen samen wel ongeveer de helft van de parlementszetels en die partijen zijn sterk pro-Europees.”

En hoe zit het dan met de energietekorten en -prijzen, waarover Bulgaren zich net als andere Europeanen grote zorgen maken? Die behoeven enige nuance, zegt Bojan Rashev, energie-expert en partner bij de Bulgaarse tak van consultancybedrijf Denkstatt. “Bulgarije heeft geen stroomtekort. Godzijdank hebben we onze bruinkool- en kerncentrales nog. Die gebruiken we ook voor verwarming. Gas wordt vrijwel alleen gebruikt door de industrie.”

Alsnog een probleem natuurlijk, dat de vorige regering van Petkov onder meer dacht op te lossen met vloeibaar gas van het Amerikaanse bedrijf Cheniere. Dat zou via leidingen vanuit Griekenland naar Bulgarije moeten stromen. Maar de huidige overgangsregering praat liever met Gazprom en bestelde zes van de zeven lng-tankers af, officieel vanwege de te hoge prijs en mogelijke capaciteitsproblemen. “Het is de vraag of dat klopt. Dit gas is nu inzet van een geopolitiek spel in Bulgarije: kiezen we voor West of voor Oost?”

Permanente verkiezingsmodus

De Bulgaarse kiezer is radeloos, nu het land al anderhalf jaar in vrijwel permanente verkiezingsmodus verkeert en partijen telkens niet in staat blijken duurzame coalities te smeden. Bij de laatste stembusgang van vorig jaar november bracht een bedroevende 38 procent van de Bulgaren zijn stem uit. Het zou Petrova niet verbazen als dat er zondag nog minder zijn. “Daarom moeten we ook voorzichtig zijn met peilingen. Met deze percentages kunnen een paar duizend stemmen al het verschil maken.” De voorspelling dat het opnieuw lastig wordt een coalitie te smeden, durft ze wel aan. De uitslag wijkt naar verwachting niet dramatisch af van vorige verkiezingen. “Het is niet denkbeeldig dat we begin volgend jaar opnieuw naar de stembus gaan.”

Er is een andere mogelijkheid: die van een technocratische regering met steun van een meerderheid in het parlement. Het zou een novum zijn in Bulgarije. Behalve minder politieke chaos zien steeds meer Bulgaren volgens Petrova nog een voordeel: een einde aan de reeks overgangsregeringen sinds mei 2021, behalve in de eerste helft van dit jaar. Die regeringen werden allemaal samengesteld door president Radev. Hij profiteert het meest van de voortdurende patstelling. “Parlementaire controle op het beleid van overgangsregeringen is wettelijk uitgeschakeld”, zegt Petrova. “Dat geeft onze president nu een hoeveelheid macht die ongezond is in een democratie.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234