Zondag 20/10/2019

Bruno Dillemans

Zijn patiënten noemen hem god, zijn collega's wereldtop. Niemand in ons land en ver daarbuiten heeft obesitas zo in de vingers als chirurg Bruno Dillemans (51), de man die meer dan tienduizend mensen met levensbedreigend overgewicht onder het mes nam. Soms met verrassende resultaten. 'We kunnen diabetes verhelpen met een obesitasoperatie.'

De afdeling heelkunde van het AZ Sint-Jan in Brugge is in volle verbouwing. Laminaat in triestig taupe, skai op de zetels. In de wachtkamer van Dillemans is de renovatie al doorgezet met even nep maar warmer hout, moderne stoelen en felroze plakkaten. Aan de muur hangt een grote poster, door patiënten geknutseld. Foto's voor en na, glitter, verf en pluimpjes. "Voor mijn held", staat er op geschilderd. En: "Dank u, Dillie!"

De drukkend warme avond vraagt om een paar geopende knoopjes van zijn lichtblauw hemd. Licht gebronsde huid komt piepen, strepen zilver door het haar. Hij ruikt naar Terre van Hermès en naar koffie. "Da's lief van u", complimenteert hij de assistente die twee verse kopjes brengt.

Brugge is al bijna twintig jaar zijn werkterrein. Zijn stem klinkt nog steeds als die van Louis Tobback, de eeuwige burgemeester in zijn geboortestad Leuven. Zijn vader was er rector, zijn broer is de kunstenaar Sam Dillemans. Zijn antwoorden zijn doorspekt met medisch en minder medisch Engels. Excellence, bijvoorbeeld. En: efficiency. De adoratie van zijn patiënten verklaart hij met die twee termen.

"Ik mag toch hopen dat ze zo tevreden zijn vanwege onze goede resultaten. Je moet dat proberen te begrijpen: iemand die goed geopereerd is, krijgt opeens een nieuw leven. De meeste mensen gaan jaren gebukt onder hun overgewicht, zowel fysiek als mentaal. Opeens zijn ze dat juk kwijt. Die bevrijding maakt hen heel gelukkig. Dat stemt ons tevreden, maar dat is niet de reden waarom we dit doen. We opereren om hen gezonder te maken."

"De gastric bypass (GBP) is de populairste overgewichtsoperatie in België, in heel Europa trouwens. Die methode hebben we hier gesystematiseerd en gestandaardiseerd. Geperfectioneerd eigenlijk, waardoor de kans op complicaties heel gering is geworden. Lekkages, bijvoorbeeld, die in het ergste geval kunnen leiden tot buikvliesontsteking. Dat was vroeger een van de meest gevreesde complicaties, vandaag komt dat nog heel weinig voor. Bloedingen evenmin. Dat heeft voor vele patiënten de drempel verlaagd om een ingreep te ondergaan. De operatie duurt nu nog veertig tot vijftig minuten."

Mensen zitten vaak langer bij de tandarts.

"De operatie is nochtans niet niks. De maag wordt gesplitst, de dunne darm voor een stuk uitgeschakeld, zodat er over die lengte geen suikers, vetten of eiwitten meer opgenomen worden. In 2004 heb ik hier de eerste gastric bypass uitgevoerd via laparoscopie, de zogenaamde kijkoperatie. Mensen hebben veel minder pijn dan vroeger, en ze kunnen veel sneller het ziekenhuis verlaten.

"Die veertig minuten gelden ook alleen voor mensen die voor de eerste keer een GBP ondergaan. De laatste jaren zien we steeds meer mensen voor een heroperatie - ondertussen gaat het al om een kwart van alle ingrepen. Van de maagband bijvoorbeeld. Of de 'mason', de maagverkleining met nietjes. Heel wat van die patiënten worden geconfronteerd met een nieuwe gewichtstoename of andere problemen, vooral met hun levenskwaliteit. Ze kunnen niet meer zo goed eten, verdragen nog slecht vlees of vis, moeten regelmatig overgeven. Wie in aanmerking komt voor een tweede operatie, heeft het meest baat bij een GBP. Een heroperatie is altijd wat moeilijker, dat duurt een dik uur."

Klopt het dat u verschillende operaties tegelijk uitvoert?

"De meeste ziekenhuizen werken met één zaal, waardoor de chirurg tussen twee operaties tot drie kwartier moet wachten. Dat is niet alleen verkwisting van tijd, de concentratie verslapt ook. Ik werk liever in één ruk door. In twee zalen, dat klopt. In zaal één wordt de patiënt in slaap gebracht, een half uur later beginnen ze in zaal twee bij de volgende met anesthesie. De anesthesie is een flink stuk verkort, ook dat team heeft zijn werkwijze geperfectioneerd. De duur van onze operatie is voorspelbaar, in tegenstelling tot andere vormen van chirurgie. Ik moet dus nooit wachten."

Dat klinkt als een fabriekje.

"(ferm) Neen, ik verzet mij altijd tegen die connotatie. We hanteren een heel persoonlijke benadering, het contact met de patiënt op consultatie is heel belangrijk. En dat wil ik ook zo houden. Hoe efficiënter je kunt werken, hoe korter de operatie duurt. Dat is alleen maar winst voor de patiënt. Je moet iemand geen twee uur in de operatiezaal of onder anesthesie houden als het sneller kan. Dat is een handicap, geen voordeel. Die snelheid is het resultaat van een groeicurve, die jaren lang is opgebouwd, door het opereren van duizenden patiënten."

Hoeveel patiënten hebt u al geopereerd?

"Zo'n zevenduizend GBP's, dat maakt vandaag 80 tot 85 procent van alle ingrepen uit. Vroeger heb ik ook andere ingrepen uitgevoerd. In totaal zullen het zeker meer dan tienduizend overgewichtoperaties zijn."

Uw werktempo is legendarisch.

"Het ligt hoog, ja. Dat denk ik wel."

Hoe hoog?

"Ik wil daar geen cijfer op plakken. We opereren drie dagen per week, van acht uur 's morgens tot 21 uur 's avonds. Het ziekenhuis verbiedt ons ten strengste om later te werken. Heel ambetant."

Klopt het dat u ooit op één dag maar liefst 32 Denen hebt geholpen?

"God neen. Dat kan ik niet bolwerken hoor, dat is niet haalbaar. Veertien à vijftien primaire bypasses op één dag, dat kan lukken. Het klopt dat mensen uit Denemarken en de Faerøer-eilanden naar hier komen. Een kwart van mijn patiënten komt uit Nederland. Dat gaat meestal via hun eigen zorgverzekeraars, dat is perfect geregeld."

Zegt de term 'Bruges babes' u iets?

"Neen. Wat is dat?"

Zo noemen Britse dames zich die hier geopereerd zijn.

"Is dat zo? Een jaar of vijf geleden zagen we inderdaad veel Britten, maar dat is sterk afgenomen."

Op obesitasfora op het internet vertellen ze elkaar over een Brugs hotel dat hen als patiënt korting zou aanbieden. Of een ander hotel waar je een vloeibaar postoperatie- ontbijt kunt krijgen.

"Korting? Daar heb ik nog nooit van gehoord. Misschien zijn dat patiënten die onderling korting bedingen, of in groep? Of neemt het hotel dat initiatief? Het interesseert me niet, en ik hou me daar zeker niet mee bezig. Er is geen enkele link tussen ons ziekenhuis en hotels in Brugge. Als mensen met het vliegtuig naar Brugge komen, dan moeten ze na de operatie inderdaad in een hotel logeren. Is het verkeerd dat ze naar hier komen in plaats van naar Groot-Brittannië, Nederland of Amiens te gaan?"

Waarom kiezen ze massaal voor Brugge?

"België is wereldtop op het vlak van skills. We hebben de technieken zeer goed in de vingers. In onze opleidingen is het technische aspect nog steeds zeer belangrijk, andere landen staan academisch sterker. Onze jonge assistenten kweken technische vaardigheden op topniveau. Ik vind dat we daar trots op mogen zijn.

"Op het wereldcongres voor obesitas in Hamburg, afgelopen zomer, werden acht operaties live uitgevoerd. Op grote schermen, onder het oog van tweeduizend chirurgen. Drie van de acht artsen waren Belgen. Dat is toch fantastisch, als je naar onze kleine bevolking kijkt? Per capita zitten hier volgens mij de beste chirurgen ter wereld.

"De competitie in ons ziekenhuislandschap is erg groot, innovatieve technieken worden snel geïmplementeerd. De bakermat van de bariatrische chirurgie ligt natuurlijk in de Verenigde Staten. Maar toen de discipline eenmaal overgewaaid was naar Europa, werd België meteen een voortrekker. Dankzij de goede opleiding en drang naar innovatie."

Als u zegt dat een kwart van de mensen die u opereert voor een tweede ingreep komt, dan lijkt het dat zij daar de prijs voor hebben betaald.

"De ingreep die we vandaag het meest heropereren, is de maagband. Die heeft in alle Europese landen ongeveer gelijktijdig furore gemaakt. De internationale erkenning van die ingreep dateert al van de jaren negentig, veel patiënten voelen zich nog heel goed bij die maagband. Het is niet de heilige graal gebleken, dat klopt. Maar het is ook niet de catastrofe waarvoor de maagband vandaag wordt versleten. Hij wordt nog steeds geplaatst.

"Je moet dat ook in het juiste perspectief zien: iemand van 170 kilogram die je met een maagband tot 110 kilogram kunt brengen, tien jaar lang: dat is tien jaar enorme gezondheidswinst.

"Maar u hebt ergens een punt: de bariatrische chirurgie is een relatief jonge subdiscipline, die de afgelopen jaren sterk geëvolueerd is. Er wordt nu ook weer ingezet op allerlei nieuwe operaties, terwijl ik er voorstander van ben om met technieken te werken die nu ten volle ontwikkeld zijn."

De technieken zijn vrij recent, zegt u. Wat weten we eigenlijk over de effecten op de lange termijn?

"Er zijn heus wel studies gebeurd die vijftien of twintig jaar na een ingreep patiënten onderzochten, en de resultaten zijn goed. De GBP is een van de best gedocumenteerde studies, er zijn ondertussen al honderdduizenden mensen geopereerd.

"Op het vlak van kwantiteit en kwaliteit van leven krijg je met de GBP de beste resultaten. En de staat wint erbij, dat blijkt nog maar eens uit een recente studie in Finland. Het is dus een fabeltje dat operaties duur zijn voor de gemeenschap. Na tien jaar heeft de morbide obese patiënt de staat gemiddeld 50.000 euro gekost, voor mensen die geopereerd zijn is dat 33.000 euro.

"En dat inclusief operaties, complicaties, zelfs een eventuele ingreep om overtollige huid te verwijderen. Soms zitten mensen na het afvallen met zulke grote lappen vel dat ze huidproblemen krijgen. Die verwijdering wordt terugbetaald. Ik hou me daar zelf niet mee bezig, en dus heb ik er geen zicht op hoe vaak het gebeurt. Bij 15 procent van mijn patiënten, schat ik."

Als de winst zo groot is, waarom komen jongeren dan niet in aanmerking?

"Dat is een punt van discussie geweest tussen onze beroepsorganisatie en het Riziv. Er zijn absoluut jongeren die erg lijden onder hun overgewicht. Ik ben er voorstander van om bepaalde superzware jongeren vanaf zestien jaar in aanmerking te laten komen voor een operatie. Mits een positief advies van een pediater. Een psycholoog, diëtist en endocrinoloog moeten sowieso hun fiat geven.

"Ik heb al adolescenten geopereerd van zestien. Dat is dan voor eigen rekening. Soms worden ze zelfs naar hier gestuurd door de pediater. Maar ik begrijp dat de wet ergens moet stoppen. Voor mensen met een BMI hoger dan 40 wordt de operatie terugbetaald. Die voorwaarden zijn al twee keer versoepeld. Het kan nu ook bij mensen ouder dan 65. En wie een hoger BMI dan 35 heeft, wordt sinds september 2010 ook aanvaard als er sprake is van diabetes of te hoge bloeddruk, bij slaapapneu of bij een heroperatie."

Wat zegt u tegen patiënten met een BMI van 37,8 die geen suikerziekte, slaapproblemen of te hoge bloeddruk hebben? Zij komen net niet in aanmerking voor terugbetaling.

"Dat is een probleem. We sturen hen naar het slaaplab, we onderzoeken of ze latent verhoogde suikerwaarden hebben. Soms komen ze daarna wel in aanmerking. Anders moeten ze het zelf betalen."

Of verdikken.

"Dat vragen ze soms: dokter, moet ik meer eten? Maar je kunt je niet dik eten, dat is een illusie. Als je natuurlijke maximum-BMI 37 is, dan zul je moeilijk aan 40 geraken. Veel patiënten zijn al jaren aan het jojoën, van 37 naar 44 en weer terug. Het hangt er dus van af op welk moment van de jojo ze naar hier komen. Soms zien we mensen met BMI 37 vier maanden later terug met een BMI van 40. Andere patiënten zien we nooit meer terug. Veertig is 40, geen gefoefel."

Van Bart De Wever heeft zwaarlijvig Vlaanderen geleerd dat het ook zonder operatie kan. Niet?

"Hij doet dat fantastisch. De grote vraag is de duurzaamheid."

Maar het kan dus, spectaculair gewicht verliezen door te lijnen?

"Natuurlijk. Het is een van de voorwaarden voor terugbetaling: minstens een jaar serieus diëten. Mijn patiënten zijn al jaren op dieet, stuk voor stuk zijn ze op een gegeven moment twintig tot dertig kilogram afgevallen. Met Montignac, proteïnediëten, Weight Watchers: dat is perfect mogelijk.

"Maar hoe zit het na twee of drie jaar? Weetdat 95 procent van de mensen die diëten weer bijkomt tot het oorspronkelijke gewicht. Of ze worden nog zwaarder, dat tonen alle onderzoeken aan.

"Voor alle duidelijkheid: het gaat hier niet over het beetje overgewicht waar meer dan de helft van de Belgen last van heeft. Ik heb zelf overgewicht met een BMI van 27. Neen, het gaat over morbide obesitas. Dat is een hardnekkige vorm bij een specifieke groep, zo'n 3 à 4 procent van de bevolking."

Sta me toe even heel grof te zijn: ik ben nog nooit een zwaarlijvige persoon tegengekomen die niet goed kan eten.

"Dat klopt natuurlijk niet, hè. Obesitas is een multifactorieel probleem, en uiteraard is één aspect self-inflicted. Er is een grote groep die te veel eet en drinkt, dat klopt. Maar genetische factoren spelen een heel belangrijke rol. Er zijn mensen met een zeer laag afgesteld metabolisme, die er zelfs met een zeer streng dieet niet geraken.

"Preventie is en blijft het allerbelangrijkste: beter eten, meer bewegen. Maar als iemand eenmaal een BMI van 40 heeft, haalt preventie nog weinig uit. Dan moet je curatief werken. Obesitas is een ziekte. En volgens mij is heelkunde op dit moment de beste oplossing, en GBP de beste techniek. Want het gewichtsverlies is duurzaam."

Hoe komt dat dan?

"Door de kleinere maag kun je minder eten. Het afsplitsen van de dunne darm zorgt ervoor dat er minder suikers, vetten en eiwitten worden opgenomen. Omdat het eten niet meer in een grote maag terechtkomt, worden er minder hormonen afgescheiden die de zin in eten stimuleren. Na een operatie hebben mensen minder trek in suiker en vet. Bij de maagband verandert dat niet. Met als gevolg dat die patiënten, die nog moeilijk kunnen eten, in ijs en chocola duiken. Om het gebrek aan snelle suikers te compenseren.

"We weten nog niet waarom de GBP zo geweldig goed werkt, al die effecten worden nu volop onderzocht. De operatie heeft een betere impact op diabetes type 2 dan eender wel medicijn, dat moeten zelfs de endocrinologen schoorvoetend toegeven. We willen binnenkort met een studie starten waarbij we mensen met zware diabetes type 2 met een BMI tussen 30 en 35 opereren. Niet om gewicht te verliezen, dat is slechts een neveneffect. Maar omdat de impact op het metabool systeem zo groot is.

"Diabetes is een ongeneeslijke ziekte, normaal gezien neemt de dosis toegediende insuline steeds maar toe. Voor het eerst zien we dat patiënten na een operatie in remissie gaan, dat de insuline vaak stopgezet kan worden. Niet iedereen zal volledig genezen, maar opnieuw is de gezondheidswinst fantastisch: veel minder kostenvoor medicatie, veel minder kans op nier- en oogfalen."

Dus GBP is een wondermiddel.

"Het is volgens mij het beste middel dat op dit moment verkrijgbaar is. Maar een bypass is nooit het eindpunt van obesitas, het is en blijft een hulpmiddel. Het lichaam heeft altijd de neiging om terug te keren naar zijn oorspronkelijke gewicht, de patiënt moet blijven opletten.

"Een jaar na de operatie komen de meeste patiënten een beetje bij.Vijftien procent wordt opnieuw echt te zwaar. Nooit zo ernstig als voor de operatie, wel in die mate dat wij het als een mislukking bestempelen. Meestal ligt dat aan de patiënt zelf, na een tijd verslapt de opvolging van dieet en sport. Dat gebeurt vaak bij actieve mensen, zelfstandigen bijvoorbeeld, voor wie het leven hard moet gaan. Ze beschouwen hun gewichtsverlies als verworven. Dat is het nooit."

Vorige week zijn twee collega's van u vrijgesproken van de dood van een patiënte na een maagverkleining. Speelt dat soms door uw hoofd als u opereert?

"In vergelijking met kankerchirurgie of vaatheelkunde zien wij meer jonge en actieve mensen, met een gezin en een baan. Dat zijn mensen die economisch belangrijk zijn, en bij wie calamiteiten door de patiënt of hun omgeving veel minder geaccepteerd worden. De beroepsaansprakelijkheidsverzekering voor bariatrische chirurgie in Engeland is 25.000 pond per jaar. Voor oncologische geneeskunde is dat 5.000 à 10.000 pond. Wij zijn veel gevoeliger voor rechtszaken."

Is het u al overkomen?

"Neen, maar het kan morgen gebeuren.

"Patiënten komen twee keer langs voor de operatie, daar gaan telkens zes weken over om rustig na te denken. Ze worden gescreend en geïnformeerd en ondertekenen een informed consent. Maar calamiteiten kunnen altijd gebeuren. Niemand is God. Ik zeker niet."

Hebt u vaak het gevoel dat u zich moet verdedigen?

"Veel minder dan vroeger. Tien jaar geleden kregen mensen die zich wilden laten opereren serieuze tegenwind van hun omgeving. Dat is veel meer geaccepteerd, het Riziv betaalt terug en mensen vertellen elkaar over de goede resultaten. Ik denk dat er weinig andere vormen van chirurgie zijn waar de tevredenheid zo hoog ligt.

"Nu goed, een paar calamiteiten in de pers, mensen die ongecontroleerd horrorverhalen op internet posten, en patiënten krijgen weer schrik. Ik heb een Nederlandse patiënt met een BMI van 72, die man moet dringend onder het mes. Maar hij heeft her en der wat zitten lezen op het internet, en nu durft hij niet meer.

"We zouden graag het gouden middel uitvinden waarmee mensen niet meer zo zwaar worden. Alleen bestaat dat nog niet."

Bruno Dillemans

1961 in Leuven

Bariatrisch chirurg in het AZ Sint-Jan in Brugge, gespecialiseerd in 'gastric bypass' via laparoscopie.

Voorzitter Belgian Section of Obesity and Metabolic Surgery.

Studeerde geneeskunde aan de Katholieke Universiteit Leuven.

Specialisatie algemene heelkunde in H.-Hartziekenhuis Roeselare, UZ Leuven en Academisch Ziekenhuis Groningen.

Leidt artsen op uit heel Europa en het Midden-Oosten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234