Zaterdag 31/10/2020

Duitsland

Bruggenbouwer, overtuigd Europeaan en rancuneus

Boris Yeltsin en Helmut Kohl in 1993.Beeld AFP

Helmut Kohl (87), de voormalige Bondskanselier van Duitsland, is overleden. Hij was al enkele jaren ziek en verbleef vaak op de afdeling intensieve zorgen van beroemde universiteitsklinieken. Kohl is liefst zestien jaar regeringsleider in zijn land geweest en hij was niet minder dan vijfentwintig jaar voorzitter van de christen-democratische CDU. Twee records die in de Duitse politiek wellicht nooit meer zullen gebroken worden.

Eerst was hij was hij eigenlijk opgenomen voor een heuptransplantatie, maar er werd ook gesproken van een darmoperatie, terwijl sommige bronnen het nog over twee bijkomende ingrepen hadden. In 2008 was Kohl zwaar gevallen na een knieoperatie en leed sindsdien aan een schedeltrauma. Hij was aan een rolstoel gekluisterd en kon nog maar moeilijk spreken.

Hij kwam nog zelden in het openbaar en dan alleen met assistentie van zijn tweede vrouw. Toen dat in november 2014 toch nog eens gebeurde om zijn boek "Aus Sorge um Europa" voor te stellen, werd het eerder pijnlijk omdat niemand eigenlijk verstond wat hij zei. In het boek pleitte hij voor meer Europese integratie en had hij scherpe kritiek op de aanpak van Angela Merkel van de euro-crisis.

Zwarte reus

De "zwarte reus" is zijn hele politieke leven een omstreden figuur geweest, met veel ups, ook met veel downs. Dat 'zwart' verwijst naar zijn politieke overtuiging: de kleur van zijn CDU en 'reus' wijst natuurlijk naar zijn gestalte van rond de twee meter.

Hij was een van de latere opvolgers van de legendarische Konrad Adenauer, die het naoorlogse Duitsland helemaal in het Atlantisch-Amerikaanse kamp heeft geduwd en die een politiek idool was voor Kohl. Zelf werd hij de politieke vader van Angela Merkel, de eerste vrouwelijke bondskanselier van het land die tot vandaag aan de macht is.

De meningen over zijn 'eeuwige' ambtsperiode zijn verdeeld. Voor de enen betekenen de jaren-Kohl stilstand en bekrompenheid, voor de anderen blijft hij "de kanselier van de eenheid", die Duitsland opnieuw en definitief op de politieke wereldkaart heeft gezet.

Zijn praktijken van geheime partijkassen en smeergelden voor de CDU zijn hem noodlottig geworden en het is uitgerekend zijn beschermelinge, zijn "Mädchen" Angela Merkel, die het politieke doodvonnis heeft voltrokken. Als secretaris-generaal van de CDU dwong ze hem af te treden na het smeergeldschandaal.

Zij heeft er op aangestuurd dat hij na de affaire het erevoorzitterschap van de CDU kwijtgeraakte, een klap die hij nooit heeft verwerkt. Maar Kohl heeft ook woord gehouden: nooit zou hij de namen onthullen van wie allemaal zwart geld aan zijn partij heeft gegeven en dat geheim heeft hij ook mee in zijn graf genomen.

Snelle carrière

De zesde Duitse bondskanselier na WO II werd in 1930 in Ludwigshafen in de deelstaat Rheinland-Pfalz geboren. Hij kwam uit een streng conservatief katholiek milieu en dat zou hem zijn hele leven kenmerken. Na zijn middelbare school ging hij aan de universiteiten Frankfurt en Heidelberg rechten, geschiedenis en staatswetenschappen studeren.

Hij doctoreerde met een thesis over de 'Herrijzing van de politieke partijen na 1945' in zijn thuisregio. Kohl liet zich overigens altijd graag Herr Doktor noemen.

Op zijn 16de werd hij al lid van de jongerenafdeling van de CDU en maakte snel carrière. Eerst fractievoorzitter op regionaal vlak en nadien minister-president van zijn deelstaat, wat hij tien jaar lang bleef.

Maar Rheinland-Pfalz was snel te klein voor hem en de lokroep van Bonn - dat was toen nog de Duitse hoofdstad - trok hem aan. In 1973 werd hij nationaal CDU-voorzitter, wat hij meer dan een kwarteeuw zou blijven. In 1998 werd hij dan dus tot aftreden gedwongen na een schandaal van illegale partijfinanciering, waar hij nooit opheldering over heeft gegeven.

Maar hij wilde nog hogerop en dat lukte ook. Hij werd bondskanselier in 1982 en bleef dat zestien jaar lang tot in 1998. Nooit was iemand na Otto von Bismarck langer aan de macht geweest. Van 1982 tot 1989 was hij regeringsleider van de oude Bondsrepubliek en na de val van de Berlijnse Muur (9 november 1989) en de hereniging van de BRD en de DDR (3 oktober 1990) werd Kohl kanselier van het eengemaakte Duitsland.

Kanzler der Einheit

Die laatste periode was ongetwijfeld de belangrijkste uit in zijn politieke leven. Hij werd snel tot "de grootste Europese leider van de tweede helft van de 20ste eeuw" (Bill Clinton) gebombardeerd en kreeg het etiket "kanselier van de Duitse eenheid" opgeplakt, wat hij zich wel liet gevallen.

In feite was de toenadering tot "de andere Duitse staat" het werk van de sociaal-democratische kanslier Willy Brandt geweest en Helmut Kohl was daar een uitgesproken tegenstander van.

Maar als geen ander zag hij de opportuniteit van het ogenblik. Kohl gaf bataljons CDU-militanten de opdracht meteen naar de open gemaakte DDR te trekken en die gingen met succes aan de slag.

Waar in Berlijn en Leipzig "Wir sind das Volk" geroepen werd, luidde dat korte tijd nadien al "Wir sind ein Volk" en de betogers die in het begin om hervormingen in de socialistische DDR schreeuwden, hadden dagen later al de slogan "Nooit meer socialisme" geabsorbeerd.

In een sneltreintempo raasde Kohl op de Duitse eenmaking af. Hij moest daarvoor eerst de tegenstanders van een nieuw groot-Duitsland op zijn hand krijgen en dat waren niet van de minsten.

De Franse president Francois Mitterrand en de Britse premier Margaret Thatcher waren ronduit tegen, maar Kohl wist ze te overhalen. Mitterrand ging pas overstag toen Kohl beloofde om de sterke Duitse DMark te laten varen en mee te stappen in een nog op te richten eurozone.

Sovjet-president Mikhail Gorbatsjov had het DDR-regime al laten weten dat het niet op Russische soldaten moest rekenen om in het zadel te blijven zoals in 1953, toen de arbeiders in Oost-Berlijn in opstand kwamen.

Voor 'Gorbi' mocht DDR-chef Erich Honecker zijn binnenlands probleem zelf oplossen, al was de Sovjet-baas ook niet van meet af aan een voorstander van de Duitse hereniging. Kohl wantrouwde Gorbatsjov en had zelfs een diepe minachting voor hem. Dat bleek duidelijk uit een interview met het Amerikaanse weekblad 'Newsweek' in 1986.

Voor Kohl was Gorbatsjov een communistische leider die wel wat afwist van PR, "maar ook Joseph Goebbels wist wat van PR". Goebbels was de Rijkspropagandaminister van het nazi-regime van Adolf Hitler. Die vergelijking van Kohl zorgde voor brede verontwaardiging, maar de kanselier met het olifantenvel ontkende doodleuk dat hij dit gezegd had. 'Newsweek' had evenwel alles op band opgenomen.

Kohl was toch wel een bruggenbouwer naar Parijs, Londen en Washington toe, van Moskou moest hij minder hebben. Vooral kleinere landen in Midden-Europa (Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Polen ook) konden op zijn begrip en toenadering rekenen en hij wilde hen op termijn bij de Europese Unie.

Hij was trouwens op staatsbezoek in Warschau die avond toen in Berlijn de Muur open ging.

Hij is onmiddellijk naar Duitsland teruggekeerd en heeft zich kort nadien gehaast om aan de ex-DDR-deelstaten "bloeiende landschappen" te beloven.

Daar is in het begin redelijk mee gelachen omdat de vereniging vele miljoenen aan de Duitse belastingbetaler ging kosten. Maar op termijn heeft hij wel gelijk gekregen, aangezien de nieuwe Duitse deelstaten in niets meer doen denken aan de oude DDR, al is oostelijk Duitsland nog steeds achtergesteld gebied.

Hij was ongetwijfeld een van de leiders die mee hebben gezorgd dat de Koude Oorlog tot een einde kwam en het IJzeren Gordijn in Europa verdween. Al heeft hij dat nu ook wel weer niet op zijn eentje gerealiseerd.

Rancuneus

Helmut Kohl was een overtuigd Europeaan voor wie de eenmaking niet snel en ver genoeg kon gaan. Met de voormalige vijanden, tegen wie Duitsland twee wereldoorlogen heeft uitgevochten, streefde hij permanent de verzoening na.

Op 22 september 1984 trok hij naar Verdun, waar een van de bloedigste veldslagen van WO I heeft plaats gehad, om er met Mitterrand hand in hand aan het herdenkingsmonument te staan. Toen Duitse media uitbrachten dat Kohl zich eigenlijk zelf had uitgenodigd en Mitterrand dat bezoek had opgedrongen, ging hij tegen de pers te keer.

Een jaar nadien had de pers het weer gedaan. Helmut Kohl had VS-president Ronald Reagan meegenomen naar het soldatenkerkhof in Bittburg in zijn eigen deelstaat Rheinland-Pfalz. Toen de media uitbrachten dat op dat kerkhof ook Waffen-SS-ers begraven liggen, haalden zij zich de woede van de kanselier op de hals.

Met Reagan zelf had de pro-Amerikaan Kohl uiteraard helemaal geen probleem of meningsverschil en hij bleef maar herhalen hoe goed hij het vond dat Amerikaanse kruisraketten in West-Europa zouden worden gestationeerd.

Met medewerkers, ook partijgenoten, en met media had hij wel vaker problemen en dan kon hij echt wel rancuneus zijn. Zo negeerde hij voor interviews steevast het gezaghebbende weekblad 'Der Spiegel', wat de redactie eerder een compliment vond.

De ijdele politicus Kohl kon soms ook diepe menselijkheid etaleren. Toen hij met kerstmis 2004 met vakantie was in Sri Lanka en de verschrikkelijke tsunami overleefde, liet hij zich als bekend staatsman niet evacueren. Hij bleef een tijd ter plekke om mee hulp te verlenen.

Wie Kohl ooit iets in de weg had gelegd, moest het echter keihard ontgelden. De journalist Heribert Schwan had na het aftreden als kanselier (1998) urenlange gesprekken met Kohl op band opgenomen. Die zouden dienen voor de memoires 'Die Kohl-Protokolle', maar toen een deel van Kohls krasse uitspraken uitlekte, stuurde hij Schwan de laan uit en liet hem gerechtelijk vervolgen. Bandopnames of niet.

Daarin sloeg Kohl wild om zich heen en moest menige partijgenoot het ontgelden. Christian Wulff, toen CDU-minister-president van de deelstaat Nedersaksen noemde hij "een heel grote verrader en tegelijk een nul". Ook zijn vroegere beschermelinge Angela Merkel kreeg de volle laag: "Merkel, tja, die kon niet eens fatsoenlijk met mes en vork eten."

De huidige kanselier is blijkbaar lang niet zo rancuneus als haar vroegere baas Helmut Kohl, die haar meteen na de vereniging als Ossi-vrouw in zijn regering opnam.

Zonder verpinken zei ze op een plechtigheid voor Kohls 85ste verjaardag: "Meer dan 20 jaar heeft hij als geen tweede vertrouwen geschapen, van Washington over Parijs, Londen, Brussel tot in Moskou. Deze kanselier van het vertrouwen was een zegen voor ons Duitsers."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234