Donderdag 21/10/2021

InterviewBruce Riedel

Bruce Riedel zat in de ‘situation room’ op 9/11: ‘De regering-Bush heeft twee tragische vergissingen begaan’

De aanslag op de WTC-torens. ‘De regering-Bush heeft gefaald om Al Qaida ernstig te nemen.’
 Beeld AFP
De aanslag op de WTC-torens. ‘De regering-Bush heeft gefaald om Al Qaida ernstig te nemen.’Beeld AFP

Bruce Riedel zat in de Situation Room van het Witte Huis toen op 11 september 2001 gekaapte vliegtuigen het World Trade Center doorboorden. Vandaag vreest de doorgewinterde Amerikaanse inlichtingenexpert dat de geschiedenis zich herhaalt. ‘Afghanistan wordt opnieuw een zwart gat, een erg gevaarlijke kwestie voor de VS en Europa.’

“We waren juist begonnen aan de ochtendvergadering met het kaderpersoneel van de Nationale Veiligheidsraad toen we hoorden dat een lijnvliegtuig op het World Trade Center botste. Onze eerste reactie was dat het een sportvliegtuig of een helikopter was waarover de piloot de controle had verloren. Niemand dacht eerst aan een passagiersvliegtuig. Maar zowat een minuut na het begin van ons gesprek kwam een hoge officier de Situation Room binnen en vertelde Nationaal Veiligheidsadviseur Condoleezza Rice dat een tweede vliegtuig de zuidelijke toren had geraakt. Op dat moment wisten we dat er een grootscheepse terreuraanval bezig was.”

Als Bruce Riedel vertelt over de ochtend van 11 september 2001 is dat nog steeds alsof het gisteren gebeurde. Op dat moment zetelde hij in de Nationale Veiligheidsraad als speciaal assistent van de Republikeinse president George W. Bush voor Noord-Afrika en het Nabije Oosten, een portfolio waaronder Afghanistan viel. Rice had hem gevraagd aan te blijven nadat hij de job de vier voorgaande jaren voor de Democratische president Bill Clinton had gedaan, maar in tegenstelling tot die periode waren zijn waarschuwingen voor Al Qaida in dovemansoren gevallen. Tot die ochtend.

Riedel: “Ik kwam meteen tot het besluit dat Al Qaida achter de aanslagen zat, want twee dagen eerder was Achmed Sjah Massoed vermoord. Hij was de leider van de Noordelijke Alliantie, die vocht tegen de taliban, en hij was de belangrijkste voorstander van acties om behalve de taliban ook Al Qaida uit Afghanistan te verdrijven. De moord op Massoed was de noodzakelijke vereiste voor de aanslagen van 9/11. Het duurde bij mij maar een seconde om die puntjes te verbinden. Dit was ook de aanslag waarvoor alle inlichtingenrapporten in augustus en begin september 2001 waarschuwden.”

Dat een Al Qaida-aanslag op de VS op til was, werd expliciet vermeld in de ‘President’s Daily Brief’ op 6 augustus. Had de regering-Bush de aanslagen volgens u kunnen voorkomen als ze dit ernstig had genomen?

“De regering-Bush had geen ervaring met de strijd tegen Al Qaida. De terreurbeweging had de VS aangevallen in 1998, in Oost-Afrika. Het deed een andere poging tijdens de millenniumnacht, de overgang van 1999 naar 2000. De regering-Clinton had dus een enorme ervaring opgebouwd en nam de dreiging altijd zeer ernstig.

“Toen Clintons Nationaal Veiligheidsadviseur Sandy Berger zijn post (na de verkiezing van George W. Bush, MR) doorgaf aan Rice, vertelde hij haar dat Al Qaida de allergrootste dreiging voor de VS was. Zij, de president en de vicepresident (Dick Cheney, MR) namen hen niet ernstig. Zij dachten dat Al Qaida zoals elke andere terreurorganisatie was, die het weliswaar gemunt kon hebben op een ambassade of een legerbasis, maar niet in staat was aanslagen te plegen in onze hoofdstad en ons financieel centrum.

Bruce Riedel: ‘Onze nederlaag in Afghanistan is een enorme overwinning voor de globale jihad. Dit zal ook elders gevolgen hebben.’ Beeld rv
Bruce Riedel: ‘Onze nederlaag in Afghanistan is een enorme overwinning voor de globale jihad. Dit zal ook elders gevolgen hebben.’Beeld rv

BIO

- Gewezen CIA-functionaris (1977-2006)

- Werkte in het Witte Huis onder Bill Clinton en George W. Bush

- Was speciaal adviseur bij de NAVO

- Is senior fellow bij de denktank Brookings

“Toen de waarschuwende rapporten in augustus en begin september 2001 binnenkwamen, lieten ze het over aan de lagere overheidsniveaus om ernaar te kijken. Er was nochtans een inlichtingengroep die bedreigingen evalueerde. Wat de regering-Clinton deed, was deze groep bij ernstige dreigingen een vervolg laten krijgen met een extra vergadering in het Witte Huis waar de hoofdrolspelers aanschoven: de defensieminister, de buitenlandminister, de CIA-directeur en de justitieminister. Dat gebeurde onder president Bush niet.

“Het gevolg was dat belangrijke inlichtingen nooit bij andere leden van de regering belandden. Het belangrijkste puzzelstuk was dat de CIA wist dat er gedurende meer dan een jaar twee Al Qaida-terreurverdachten in de VS waren en dat zij het land via zuidelijk Californië binnenkwamen. We wisten zelfs hun namen. Als deze informatie maanden voor de aanslag correct zou zijn gedeeld, zouden ze gearresteerd zijn en zou het hele complot mislukt zijn. Maar omdat er een gebrek aan aandacht bij de top was, en de CIA een ongehoorde fout maakte om de informatie niet volledig te delen, bleven we verblind. Tot 9/11.”

CIA-directeur George Tenet en de Saoedische ambassadeur, prins Bandar bin Sultan, ontmoetten elkaar net voor 9/11 om te overleggen over de Al Qaida-dreiging. Wist prins Bandar dat Saoedische terroristen betrokken zouden zijn en zo ja, deden zijn inlichtingendiensten voldoende om te achterhalen wie?

“De Saoedische regering was op de hoogte van de Al Qaida-dreiging maar minimaliseerde het eveneens. Prins Bandar was het lid van hun regering dat er het meest verontrust over was. Hij had al twee jaar ontmoetingen gehad met CIA-directeur Tenet, ex-veiligheidsadviseur Berger, en anderen waarbij dit ter sprake kwam. In zekere zin was Bandar de bekeerling, terwijl zijn eigen regering zich ook nog steeds in een ontkenningsfase bevond over de wijze waarop Al Qaida zich ook in hun eigen land had uitgebouwd. De ware infrastructuur van de terreurgroep in Saoedi-Arabië zou pas een paar jaar later naar boven komen toen ze aanslagen begonnen te plegen tegen het koninkrijk en de buitenlandse aanwezigheid daar.”

Ook de directeur-generaal van de Pakistaanse inlichtingendienst ISI, die de taliban met wapens en geld steunden, was in Washington DC op 9/11. Is het mogelijk dat de ISI, of extremistische elementen daarvan, wisten er ging gebeuren?

“Ik ben overtuigd dat ze (de Pakistaanse inlichtingendiensten, MR) van sommige zaken op de hoogte waren. Ze moeten geweten hebben dat de moord op Massoed eraan kwam, want letterlijk de dag nadien lanceerden de Afghaanse taliban een grootschalig offensief in noordelijk Afghanistan in een poging het laatste stukje Afghanistan in te nemen dat nog in handen was van de Noordelijke Alliantie. Dat was duidelijk allemaal afgetoetst tussen de taliban, Al Qaida en de ISI.

“Of de ISI wist dat er ook een aanval op de VS zou volgen, is minder duidelijk. We hebben daar geen bewijs voor. We weten wel dat de ISI-directeur na de aanslagen op ongezouten wijze van de regering-Bush de boodschap kreeg: ‘Je bent ofwel voor ofwel tegen ons in de oorlog tegen de taliban en terreur.’

“Pakistan trok daarna in ijltempo zijn steun aan de taliban in en je zag dat het ineenstorten van hun bewind vooral daaraan lag, net zoals de val van de huidige regering in Kaboel het gevolg was van de intrekking van steun door de VS-regering. De twee episodes, van 2001 en 2021, lijken in die zin heel erg op elkaar. In 2001 bleek de opschorting van de steun wel heel tijdelijk. Binnen zes maanden waren de Pakistanen terug met hun steun aan de taliban, gaven ze hen toevluchtsoorden in Pakistan en stelden ze hen in staat hun netwerken weer op te bouwen. Ze deden dat heel snel. In 2005 waren ze terug als een zeer ernstige tegenstander van de NAVO-strijdkrachten in Afghanistan.”

Massoed was vermoord door twee valse journalisten met Belgisch paspoort. Hadden onze overheden dit kunnen voorkomen?

“Iederéén onderschatte Al Qaida. Massoed was een heel in zichzelf gekeerde man. Hij hield niet van reizen en niet van interviews, maar hij had wel interesse in steun van de EU. Tijdens een reis, deels georganiseerd door de CIA, kwam hij naar Frankrijk om voor het Europees Parlement in Straatsburg te spreken. Hij bracht toen ook een kort bezoek aan Brussel. Al Qaida gebruikte dat bezoek aan Frankrijk om ook een interview door ‘Belgische journalisten’ te organiseren. Ze trokken later naar zijn Afghaans hoofdkwartier maar met een zelfmoordgordel aan. Ik betwijfel of de Belgische regering dit destijds had kunnen voorkomen. Deze daders waren ook bij niemand gekend. Ze waren zo gerekruteerd dat ze geen criminele achtergrond hadden, zodat ze niet konden opvallen.”

Na de Afghanistan-invasie werd er bijna twintig jaar gevochten, maar werd ook Osama bin Laden in Pakistan gedood. Nu lijkt alles opnieuw te beginnen: de taliban zijn terug in Kaboel. Was de invasie dan voor niks?

“Ik denk dat we moeten onthouden dat we in 2001 binnenvielen in een land dat al sinds 1979 in oorlog was. De infrastructuur was volledig vernield. De taliban hadden weinig gedaan om het land weer op te bouwen. We hadden een opportuniteit in 2002 en 2003 om de situatie om te keren. Het had enorme investeringen vereist, niet alleen door de VS maar ook door onze bondgenoten. Maar we deden het niet. We hebben erover gesproken, maar richtten toen al onze aandacht op Irak.

Het puin na 9/11.  Beeld AFP
Het puin na 9/11.Beeld AFP

“De regering-Bush heeft twéé tragische vergissingen begaan: ze heeft gefaald om Al Qaida ernstig te nemen en om het oog op de bal te houden in Afghanistan, toen het in de jaren na 2001 mogelijk was om in korte tijd veel te bereiken. In de plaats daarvan zetten we al onze middelen in Irak in, werden meegezogen in een oorlog daar en als een gevolg gaven we Afghanistan nooit de aandacht en de middelen die het nodig had.

“Natuurlijk kun je niet voor eeuwig op dezelfde plaats blijven. Maar er was geen reden waarom we nu in 2021 moesten vertrekken, louter omdat Trump een slecht akkoord met de taliban sloot. President Biden had géén verplichting om een akkoord na te leven waar de taliban zich niet aan hielden. Ik denk dat hij voorbarig en haastig handelde en het resultaat is een catastrofe, waardoor Afghanistan er veel slechter aan zal toe zijn. In het bijzonder plaatst het Afghaanse vrouwen in een heel gevaarlijke situatie.”

President Biden en onze Europese regeringen stelden de evacuaties voor zoals een Duinkerke-moment, maar je kunt het ook zien als een Saigon-ogenblik. Hoe kijkt u ernaar?

“Winston Churchill vertelde de Britten na het mirakel van Duinkerke terecht dat ‘oorlogen niet gewonnen worden door terugtrekkingen’. Ja, al deze mensen evacueren is het juiste om te doen, maar is geen oplossing voor Afghanistan zelf. We hebben nu meer dan 100.000 mensen geëvacueerd, maar er zijn bijna 40 miljoen Afghanen.

“Deze nederlaag in Afghanistan is een enorm psychologisch succes voor de taliban, Al Qaida en Pakistan. Het is een enorme overwinning voor de globale jihad. Het lijdt geen twijfel dat dit een ernstige, betekenisvolle terugslag is die ook elders gevolgen zal hebben. Groepen die niets te maken hebben met Afghanistan, zoals Hamas, Hezbollah, de Houthi’s in Jemen, juichen allemaal deze uitkomst toe. Ze hebben een enorme opkikker gekregen, en dat zal zich vertalen in rekrutering en fondsenwerving.”

Hoe groot is het risico dat Al Qaida, en ook de nieuwe groep IS-K, onder de taliban zullen groeien en weer een internationale terreurdreiging worden?

“Al Qaida in Afghanistan en Pakistan zijn door de militaire campagne onder president Obama fel verzwakt, maar niet vernield. De Verenigde Naties hebben meerdere keren bericht dat Al Qaida nog steeds diep bij de taliban ingebed is, dat er heel nauwe relaties zijn, zelfs door onderlinge huwelijken. Het lijdt volgens mij geen twijfel dat Al Qaida in staat zal zijn om zichzelf nu in Afghanistan te regenereren. In welke mate weten we niet. Helaas is onze capaciteit om dit te observeren virtueel gestopt. We verzamelen nog weinig inlichtingen in Afghanistan. Er zullen geen drones, menselijke bronnen of een Amerikaanse ambassade meer zijn. Onze bondgenoten hebben ze ook niet. Afghanistan wordt weer een zwart gat, een erg gevaarlijke kwestie voor de VS en Europa.”

Ook vandaag speelt Pakistan weer een grote rol. Kunnen de VS of de EU de taliban in het gareel te houden?

“We hebben heel weinig hefbomen in handen bij Pakistan. Pakistan is nu China’s nauwste bondgenoot in de wereld. Ze krijgen miljarden dollars in steun en investeringen vanuit Peking. De Biden-regering heeft de Pakistanen de rug toegekeerd. De president heeft de Pakistaanse premier (Imran Khan, MR) in de voorbije acht maanden nog niet gebeld. We moeten nochtans de dialoog met de Pakistanen aangaan. Het is een heel moeilijk en ingewikkeld land, maar ze zijn uiterst belangrijk en we moeten met ze praten, zoals we met de Chinezen en de Russen praten. Niet omdat we houden van de wijze waarop ze hun land regeren maar omdat ze belangrijke machten zijn. Het is belangrijk dat Europese landen dit ook doen, vooral omdat zij ook grote groepen geïmmigreerde Pakistaanse inwoners hebben. Zo zijn ze ook kwetsbaarder voor terreuroperaties waarbij bijvoorbeeld Britse burgers van Pakistaanse origine worden geradicaliseerd. We moeten dus met hen praten, ook al wordt dit een moeilijke opgave.”

Idealiter was de NAVO opgevolgd door een tijdelijke VN-vredesmacht. Is het daar te laat voor?

“Ik denk dat het te laat is. De taliban zullen geen buitenlandse troepen meer dulden.”

Nu blijven honderden mensen achter, onder wie buitenlanders en Afghanen met dubbele nationaliteit. Lopen zij gevaar op arrestaties, ontvoeringen of nieuwe aanslagen zoals we er al bij de luchthaven zagen?

“Absoluut. Het is zeer beangstigend. Er werkten gedurende twintig jaar miljoenen Afghanen met de NAVO. Ze lopen allemaal gevaar nu. Dat ze moeten achterblijven is een weerzinwekkende vertoning.”

Moeten we nu na de terugtrekking de inspanningen voortzetten om Afghanen te ontzetten?

“We moeten elke assistentie geven die we kunnen, maar eens we weg zijn zal het veel moeilijker worden. Als ze er uit raken, moeten we ze assisteren om zich te hervestigen in het Westen. We hebben een morele verplichting om dat te doen.”

Naast Afghanistan was er in 2003 ook de controversiële invasie van Irak. Sindsdien ontstond ook in Syrië een burgeroorlog, met IS, Russische en Iraanse inmenging, en ook daar steeds meer Amerikaanse en Europese terugtrekkingen. Hebben westerse democratieën überhaupt nog een rol te spelen in het Midden-Oosten?

“We hebben een rol om onze nationale belangen te beschermen, of het nu de Amerikaanse of Belgische zijn. Het belang van dit deel van de wereld neemt wel af. We hebben hun olie niet meer zo sterk nodig als twintig jaar geleden. We moeten onze aanwezigheid in dit gebied dus behouden, maar met een kleine voetafdruk. We hebben geen 20.000 Amerikaanse militairen in de Perzische Golf meer nodig. We kunnen dit op veel kleinere wijze doen en meer op diplomatie en economische bijstand steunen. In die zin moeten we ons profiel verkleinen, maar wel efficiënt, georganiseerd en niet paniekerig of haastig. We moeten geen basissen sluiten zoals we dat deden in het Afghaanse Bagram, zonder de Afghanen te laten weten dat we er het licht zouden uitdoen. Dat was de foute aanpak.”

Moeten we in het Midden-Oosten ook meer werken via de VN-Veiligheidsraad en ons richten op de structurele problemen, zoals het historische conflict tussen de Saoedi’s en Iran, en daar een oplossing voor zoeken?

“We kunnen dit alvast dringend doen in Jemen, waar de ergste humanitaire crisis van onze tijd zich afspeelt. Er lopen meer Jemenieten risico op ernstige ondervoeding dan in om het even welk ander gelijkaardig conflict uit de voorbije 25 jaar. In Jemen hebben we wél hefbomen. Wij bevoorraden de Saoedi’s met wapens en munitie, en dan spreek ik zowel over de VS en het Verenigd Koninkrijk als Frankrijk. We hebben de mogelijkheid om deze oorlog te stoppen, in tegenstelling tot het Syrische Assad-regime, dat zijn wapens in Moskou kocht.

Chaotische taferelen op de luchthaven van Kaboel na de machtsovername door de taliban. Beeld AP
Chaotische taferelen op de luchthaven van Kaboel na de machtsovername door de taliban.Beeld AP

“We moeten via de VN-Veiligheidsraad werken. De huidige Jemen-resolutie die vijf jaar geleden werd aangenomen is compleet onevenwichtig. Het roept een zijde, de Houthi’s, op om op te geven. We moeten een nieuwe resolutie aannemen die evenwichtiger is en we moeten van de Saoedi’s onmiddellijk eisen om onvoorwaardelijk de blokkade op te heffen. Alleen zo kan humanitaire hulp naar Jemen vloeien. Het enige wat er nodig is, is leiderschap. Helaas hebben we dat leiderschap van Joe Biden nog niet gezien, maar misschien kunnen we het krijgen van onze Europese vrienden.”

De 9/11-onderzoekscommissie vroeg u nooit te getuigen, maar u schreef al dat u er zou hebben benadrukt dat er constant informatie gedeeld moet worden tussen agentschappen, wat alleen kan gebeuren onder direct leiderschap van het Witte Huis. Die leiderschapsrol ligt ook onder president Biden weer onder vuur?

“Ja, de terugtrekking uit Afghanistan gebeurde achteloos , haastig en werd zonder strategische planning uitgevoerd. Als we wisten dat het Afghaanse leger niet in staat was zich te verzetten tegen de taliban, waarom vertrokken we dan zo snel?

“Het roept ernstige vragen op over de competentie van president Bidens nationaal veiligheidsteam. Ik denk dat het voor het Amerikaanse Congres nuttig is om hoorzittingen te organiseren en toch een zekere mate van aansprakelijkheid te brengen. Ik denk dat het incompetent, te snel en zonder enige planning voor de toekomst is uitgevoerd. Het gevolg is dat we nu een Afghanistan hebben waar op de herdenkingsdag van 9/11 Al Qaida terug in Kaboel staat.”

Is er een risico dat Al Qaida de symbolische datum van 9/11 zal gebruiken om aanslagen te plegen?

“Er is zeker een risico. Er is ook de waarschijnlijkheid dat ze op de verjaardag van 9/11 de overwinning zullen uitroepen en video’s en verklaringen zullen verspreiden waarin ze hun terugkeer in Kaboel in de verf zetten.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234