Donderdag 15/04/2021

'Brotherke is de swastika van het huis'

Dat het IQ daalt naarmate er meer personen samen in een kamer zijn, daar lijkt Big Brother soms het beste voorbeeld van te zijn. Volgens Freud verdween het superego in een groep en kwamen de laagste driften boven, met storend zedelijk gedrag tot gevolg. Maar professor Frank van Overwalle, sociaal psycholoog aan de VUB, denkt daar anders over. 'In een groep is de leider degene met een hoger IQ dan de anderen, en de storende elementen in een groep worden verwijderd.' Een handleiding voor 100 dagen kijken naar 10 mensen met een mascotte net als Hitler, de dynamiek van een kinderzomerkamp en blondeschoonheidsstereotypen.

Enkele maanden geleden kreeg Frank van Overwalle bezoek van een oud-studente. "Ze zei dat ze hier gestudeerd had, tenminste dat herinnerde zij zich, ik niet meer. Het was een van de researchers van Big Brother, die wilde weten hoe je in een groep dynamiek bracht, hoe je conflicten kon sussen en hoe je in de groep wat actie kon brengen als dat nodig was. "Ik heb gewoon de cursus bij haar opgefrist, meer niet." Wat is de geest? Wat is gedrag? Plato en andere filosofen vroegen het zich al langer af. "Plato zag de massa als een bedreiging voor de verstandige mens, want de groepsgeest kon van iedereen een irrationele verwoester maken. Die negatieve houding vind je ook terug bij Freud, die vond dat de laagste driften in een groep bovenkwamen."

Die negatieve houding werd ironisch genoeg pas doorbroken dankzij Hitler, zegt Van Overwalle. "Het is pas tijdens en na WO II dat Sherif, een Amerikaans psycholoog, is gaan onderzoeken hoe groepsdynamiek nu eigenlijk werkt. Sherif was een inwijkeling die samen met vele andere, veelal joodse immigranten naar Amerika was gevlucht voor de oorlog. Daar zat niet alleen een groepje kernfysici bij elkaar om de atoombom te ontwerpen, maar ook een groepje psychologen, omdat de Amerikanen zich ook afvroegen hoe ze hun soldaten konden drillen, van geweren schoonmaken tot tanden poetsen. Kortom, ze waren bezig met de vraag hoe ze goede leiders moesten selecteren." De conclusie van het Amerikaanse onderzoek was dat er geen echt leiderstype bestond. "Karakterieel heeft de leider geen uitgesproken profiel, alleen ligt zijn of haar IQ iets hoger dan dat van de groep. Een leidersfiguur is ook geen roddelaar die zich negatief uitspreekt over de anderen in de groep, maar die veeleer mild oordeelt. Dat zie je ook in Big Brother bij politieman Bart, die als een van de weinigen over en zelfs rechtstreeks tegen Steven zegt dat hij een toffe gast is, maar dat hij soms moeite met hem heeft omdat hij zo koppig is. Zo'n opmerking is typisch voor een leider." In het leger en andere hiërarchisch gestructureerde organisaties is er meestal plaats voor één type leider. "Daar vind je meestal taakgerichte leiders, die directe bevelen geven. Dat gebeurt vooral als je een duidelijk afgebakende machtspositie hebt en een grote groep mensen onder je. Het tweede leiderstype is de groepsgerichte leider. Met hem of haar is het aangenaam werken in kleinere groepen tot een tiental mensen, waar er niet noodzakelijk een duidelijke gezagsstructuur is. Ook is het beter om eerst groepsgericht te werk te gaan als mensen elkaar nog niet kennen, of het nu een grote of kleine groep is. Door overleg en humor te gebruiken in plaats van directe bevelen, kom je tot een betere samenwerking dan door bevelen te schreeuwen." Big Brother is ook een beetje oorlog spelen, en in het gezelschap vind je zowel een Milosevic als een Mandela. "Dat werd vorige week duidelijk toen de bewoners in twee groepen werden verdeeld en legertje moesten spelen. Nathalie, de sergeant van de ene groep, pakte het taakgericht aan en gaf bevelen: gij doet dit en gij doet nu dat, patati, patata. Frank was de groepsgerichte leider, die met overleg werkte." Toen het Belgische leger naar hun mening werd gevraagd, vonden ze Nathalie een goede sergeant, die ze zo zouden aanwerven, maar Frank was hen te zacht. "Het leger kan Nathalies gedrag dan wel toejuichen, de bewoners die minder gelukkig waren met haar gecommandeer, kunnen nu wrok koesteren, want ze was maar baas voor een week. Dat kan haar nog zuur opbreken, Frank is verstandiger geweest." Toch moet de leider van een kleine groep meer zijn dan groepsgericht. "In een klein groepje van tien is taakgericht bevelen geven na een tijdje veel beter dan elke keer aan tafel gaan zitten. Als iedereen zijn plaats en taak kent, wordt nodeloos gezever een probleem. De ideale groep bestaat uit zeven mensen. Als er meer zijn, krijg je geen hogere productiviteit, maar het effect dat er enkelen gaan rondlummelen en lui zijn. Het komt er dus op aan niet te veel mensen op één opdracht te zetten." Te weinig druk is niet goed, maar door te veel druk uit te oefenen, kan een leider ook het slechtste in een mens bovenhalen en zijn of haar 'ondergeschikten' voor het leven beschadigen. "Sommigen vrezen dat dat in Big Brother zal gebeuren. Nochtans is het niet onverantwoorder om aan Big Brother deel te nemen dan je kind op zomerkamp te sturen. Je komt terecht in een vreemde groep mensen, er zijn regeltjes en een leider, er gaan onverwachte en niet altijd even plezierige dingen gebeuren, en er geldt een sterke sociale druk om tot de laatste dag te blijven. Net als in De Mol, dat ook wel eens scouts-op-tv genoemd werd, is er een externe vijand die bij conflicten als afleider kan dienen. Als er iets misloopt, is het de mysterieuze mol die het gedaan heeft. Voor de bewoners in het huis in Vilvoorde is Big Brother de bliksemafleider." De these dat een leider iemand te ver kan drijven, werd wetenschappelijk aangetoond bij het wereldberoemde elektroshockexperiment. "In dat experiment moesten proefpersonen anderen elektroshocks toedienen als straf als ze een verkeerd antwoord op een vraag formuleerden. Sommige ondervragers stopten niet, ook niet als ze mensen hoorden gillen en schreeuwen, en gingen door tot bijna dodelijke voltages. Het bewijs dat elke mens een moordenaar is, een schaap dat de kudde volgt, zeiden velen. Maar toen enkele jaren later de proefpersonen dezelfde opdracht kregen, maar dan in verplegersuniform, stelden ze zich verzorgend op en gingen ze helemaal niet zover. Veel hangt dus af van de rol waarin mensen zichzelf zien, politieagent of doktertje." Twee groepen tegen elkaar opzetten en elkaars vijand laten spelen, is toch zoeken om problemen. "Niet als ze een gezamenlijk doel moeten bereiken. Wie vorige week het best legertje speelde, mocht kiezen wat er met het voedselbudget gekocht werd. Er was dus competitie. Maar als beide groepen samen niet in de opdracht slaagden om behoorlijk legertje te spelen, dan was er helemaal geen budget. Het gevolg was dat de legers van Nathalie en Frank op cruciale momenten gewoon samenwerkten. "Bij Sherifs kinderzomerkampexperiment, in 1953 uitgevoerd en herhaald in 1961, werden jongens van dertien tot zestien in twee groepen opgedeeld. Voor Sherif was het geven van concurrerende opdrachten met een gemeenschappelijk einddoel zelfs een techniek om de twee kampen, de Rattles en de Eagles, weer te verzoenen. Wat echt de haat aanwakkert, is de winst van de ene groep vertalen in nadelen voor de andere, en omgekeerd. Dan speel je ze echt tegen elkaar uit en worden beste vriendjes gezworen vijanden, alleen omdat ze tot een andere groep behoren. Dat zag je ook in Kosovo." Big Brother kan vergeleken worden met wetenschappelijke experimenten, maar het is er geen. "Het is amusement, wat niet betekent dat je er niets uit kunt leren. Want hoe wordt leiderschap doorgegeven? Dat kan gebeuren door theoretische cursussen te volgen, maar ook door leidersgedrag te observeren. Dat leiderschap van vader op zoon, van koning op prins wordt doorgegeven, heeft te maken met het feit dat gedrag ook binnen een gezin wordt doorgegeven. Dat verklaart waarom mensen zeggen dat charisma erfelijk is of leiderschap aangeboren. Ik geloof niet in een gen voor leiderschap. Als je vader Jean-Luc Dehaene is, kan ik me voorstellen dat je als zoon of dochter aan de keukentafel ook met een onderhandelaar en grappenmaker geconfronteerd wordt." Big Brother kan dus een leerschool zijn voor potentiële leidersfiguren. "Bart is iemand die de zaken goed aanpakt. Hij heeft een goede band met iedereen, roddelt niet, maakt grappen om spanningen op te lossen, maar blijft een van de mannen. Hij stelt zich niet te bazig op, wat een beetje de fout was van Marijke. Door te veel de chef te spelen loopt Nathalie nu hetzelfde gevaar. Al heeft het feit dat Marijke zo vroeg is weggestemd ook veel te maken met haar leeftijd. Ouder zijn is in groepsverband een voordeel. Een leider wordt gekozen als voorzitter of manager op zichtbare kwaliteiten, pas daarna op uitstraling. Meer grijs haar betekent meer levenservaring. Maar in Big Brother is er een verschil in doelpubliek met bijvoorbeeld De Mol, waar je een heterogenere selectie had, zowel wat leeftijd als achtergrond en interesses betreft. De bewoners van Big Brother vomen een homogene groep, afgestemd op het jonge publiek dat Kanaal 2 wil bereiken. Terwijl de VRT alle leeftijden wil bereiken als doelgroep. Bij de selectie van Big Brother werden kandidaten niet alleen op hun leeftijd maar ook omwille van hun stabiliteit gekozen, heeft mijn oud-studente me verteld." Wie zal het publiek tot winnaar selecteren? "Bart ligt goed, zowel binnen de groep als bij het publiek. Hij is een milde, plezante gast. Hij kan winnen als hij zich niet te sterk opwerpt als leider. Maar het publiek is onvoorspelbaar. Alles wat je van de anderen onderscheidt, accent, kleding, gedrag, kan slecht zijn. Te sterk als winnaar getipt worden is ook niet goed. In Nederland is een vrouw die te goed in de groep lag, en te veel kans maakte om te winnen weggestemd." Opvallend in Nederland was dat de mannen de vrouwen wegstemden, en de vrouwen elkaar. Zodat er na een tijdje nieuwe vrouwen geïmporteerd moesten worden om opnieuw wat spanning in het huis te brengen. "Mannen hebben de macht, dat was blijkbaar ook zo in de Nederlandse en Britse Big Brothers. Evolutionair waarschijnlijk. Er zijn twee strategieën om uit een minderheidsgroep te komen. Je als individu losmaken om in de gunst van de andere groep te komen, en dan krijg je onderlinge concurrentie. De andere strategie is samen sterk zijn, en dan gaat een groepje vrouwen complotteren om de mannen weg te stemmen. Dat heb ik ook al in de Belgische Big Brother gezien." Bij de vrouwen maakt Katrijn het meeste kans om te blijven. "Ze heeft het voordeel dat ze aan het blondeschoonheidsstereotype beantwoordt: een beetje babyface, grote bambiogen die tederheid oproepen. En ze straalt ook seksuele maturiteit uit door de hoge jukbeenderen en rode blosjes op de wangen. Edith was ook knap, maar had een iets donkerder huid en scherpere, rijpere trekken. En ze was nieuw. En wat nieuw is is een bedreiging. Uit angst voor nieuwe indringers weigeren de Denen ook om de euro in te voeren. "Als je mensen bij elkaar zet, krijg je een zoektocht naar identiteit. Die identiteit kan gebaseerd zijn op materiële belangen, samen werken voor het wekelijks voedingsbudget of op gemeenschappelijke kenmerken zoals fan zijn van dezelfde popgroep. Al is ruimtelijke nabijheid, toch bepalender dan gemeenschappelijke kenmerken op afstand. Liever de goede buur dan de verre vriend. Dat bleek uit een onderzoek in een studentenhuis, waar jongens willekeurig door elkaar geplaatst werden. Hoe verder je de deuren van de gang afging, hoe slapper de vriendschapsbanden werden." Weinig binding hebben met anderen is ook een reden om uit de groep gestoten te worden. "Dat zie je in De Bus ook goed. Op de vraag waarom iemand net die andere persoon wou wegstemmen, was het antwoord dat er geen relatie tussen hen was. Te neutraal, te braaf en stil zijn, is dus niet goed als je het einde van de rit wilt halen." Te veel eten kan ook niet. "Een man in Expeditie Robinson eet heel veel, en telkens als hij weer aan tafel zit, zie je de vrouwen fezelen dat hij 'weer bezig is'. Voor de rest is het een sympathiek type, maar hij bezorgt de groep een materieel nadeel door te veel te eten van het beperkte rantsoen." In Big Brother was er een soortgelijke irritatie over de bierconsumptie van Jeroen, maar Steven was de grootste bron van ergernis. "Door normatief afwijkend gedrag kun je jezelf buiten de groep zetten. Steven is op het dak geklommen en heeft daarmee de ongeschreven regels van de groep overtreden. Big Brother heeft dan de hele groep gestraft, en gaf de bewoners de mogelijkheid om een proces tegen Steven te houden, met een rechter en een stemming achteraf. Dat ze daar niet voor gekozen hebben, is verstandig, want als je over elkaar rechter begint te spelen, weet je niet meer waar je eindigt". Dat de regels die de identiteit van de groep bepalen ongeschreven zijn, maakt dat ze moeilijk tegen te spreken, en nog moeilijker te doorbreken zijn. "Groepsidentiteit is een zeer sterk, maar ook subjectief begrip. Daarom wordt het ook vaak uitgedrukt in een slogan, of in een totem of teken. Bij de nazi's was dat een swastika, de mascotte van de bewoners is de hond Brotherke. Groepsbeelden maken het eenvoudiger om over de wereld te oordelen. Dat zie je ook bij het autochtone beeld over migranten: Je hebt het beeld van de brave vrouw met de hoofddoek en de criminele man met de snor. Politieke partijen spelen graag in op zo'n groepsidentiteit, want ze weten dat clichés sterker zijn dan redelijkheid. Een van de verwezenlijkingen van dit soort tv-programma's is voor mij dat Marianne van De Mol het clichébeeld van de lesbienne als manwijf doorbroken heeft."'Het is niet onverantwoorder om aan Big Brother deel te nemen dan je kind op zomerkamp te sturen. Je komt terecht in een vreemde groep mensen, er zijn regeltjes en een leider, er gaan onverwachte dingen gebeuren en er geldt een sterke sociale druk om tot de laatste dag te blijven', zegt professor Van Overwalle. (Foto Gert Jochems)

'Door dit soort tv-programma's heeft Marianne van 'De Mol' het cliché van de lesbienne doorbroken''Big Brother is ook een beetje oorlog spelen, en in het gezelschap vind je zowel een Milosevic als een Mandela'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234