Donderdag 22/10/2020

Boekrecensie

'Brood': Elvis Peeters voegt aan de groeiende vluchtelingenliteratuur een intense roman toe

Elvis Peeters (i.s.m. Nicole van Bael), Brood, Angèle/Podium, 127 p., 19,99 euroBeeld rv

ROMAN. Elvis Peeters kijkt diep in de ziel van een jonge vluchteling die een barre tocht naar Europa maakt. Daar wordt zijn streven naar 'een normaal leven' gedwarsboomd. Brood is een sterke roman maar mist enige ambiguïteit.

Wie regelmatig de schouwburg bezoekt, kan het onmogelijk ontgaan zijn. Elk zichzelf respecterend gezelschap heeft tegenwoordig wel een stuk op voorraad over asielzoekers en vluchtelingen. De Morgen-theaterrecensente Evelyne Coussens kreeg het er vorige herfst van op haar heupen. "We moeten oppassen dat het onderwerp geen deel gaat uitmaken van een bourgeois repertoire", waarschuwde Coussens. En ze vroeg zich af of er vluchtelingenvoorstellingen zijn die "werkelijk een scheur in ons denken" veroorzaken. "In de theaterfoyer heb ik in ieder geval nog maar weinig koortsige revoluties zien ontstaan - zelfs niet in gedachten."

De vraag lag voor het grijpen: is de vluchteling een ideaal schaamlapje geworden voor de kunstenaar die graag geëngageerd door de wereld stapt?

Geldt hetzelfde voor de letteren? Ook de romans en verhalen met asielzoekers in een leidende rol stapelen zich op. Logisch. Het onderwerp is hyperactueel. De calamiteiten rijgen zich aan elkaar: de Syrische burgeroorlog, kapseizende schepen in de Middellandse Zee, het jongetje Aylan, het Maximiliaanpark, een illegalenmuur in Mexico en de Soedan-uitwijzingsaffaire van Theo Francken.

Schrijvers houden al langer hun ogen open. Van Philippe Claudels Het kleine meisje van meneer Linh via Arnon Grunbergs De asielzoeker  tot Dave Eggers, Rodaan Al Galidi, Tommy Wieringa of Valeria Luiselli's non-fictieboek Vertel me het einde. Je kunt moeiteloos een bloemlezing samenstellen met hoogstaand literair proza over het thema. Bitter, humaan, allegorisch, pamflettair of moralistisch. Zeker is dat het onderwerp niet alleen de samenleving maar ook schrijvers verdeelt. Sinds kort vindt Wieringa bijvoorbeeld dat "een harde Europese buitengrens noodzakelijk is."

Dolende eenzaat

Elvis Peeters (°1957) - die zijn romans schrijft samen met echtgenote Nicole van Bael - is ongetwijfeld een andere mening toegedaan. Hij voegt aan de exponentieel groeiende vluchtelingenliteratuur een korte, intense roman toe. Daarin breekt hij een lans voor het lot van een dolende eenzaat. Voor Brood verplaatst Peeters zich in het hoofd van een naamloze jongen die vanuit een niet nader omschreven (Afrikaans?) land de benen neemt.

"Ik was tien. Misschien elf. Misschien negen. Misschien twaalf. Mijn precieze geboortedatum heeft niemand me ooit verteld. Thuis hielden we geen register bij. Ik was zo oud als het uitkwam." Hij zoekt noodgedwongen in Europa zijn heil. In zijn dorp en zijn land dringt - etnisch? - oorlogsgeweld zich steeds meer op. Velden, gehuchten, huizen en mensen worden systematisch vernietigd. "Ik moet de taal kiezen waarin ik de dingen vergeet die ik liever niet vertel. Wat ik wil koesteren, mag ik niet in een andere taal teloor laten gaan", denkt de opvallend vroegrijpe jongen.

Eerst vertrekken zijn moeder en zijn drie jongere zusjes, met een pick-uptruck. Samen met zijn vader, zijn oudste broer en oudste zus blijft hij achter, vlak bij de frontlinies, omdat het geld om de mensenhandelaars te betalen nog niet is bijeengeschraapt.

"'s Avonds haalde mijn broer zijn schouders op. We konden geen kant op. Gelukkig zijn moeder en de jongsten hier weg, zei vader. Wij gaan ze gauw achterna. Maar je zag zo dat hij het zelf nauwelijks geloofde."

Eén korst

Aanvankelijk werkt de knaap nog in een winkel waar hij de schappen bijvult. Maar een dagelijkse tocht langs versperringen, gewapende mannen en overvliegende helikopters maakt dit bijna onmogelijk. Wanneer het magazijn van de supermarkt wordt platgebombardeerd, is de jongen werkloos en moet hij het huishouden runnen. Het vertrek is onafwendbaar. Geleidelijk aan wordt het gezin uiteengereten, om elk spoor van elkaar bijster te raken.

Onderweg vermenigvuldigen de ontberingen zich, met een gevoelloze pink als minste euvel. Uiteindelijk schiet er nog één korst brood over: "Wanneer ik ze opat, wist ik: daarna komt er niets meer. Ik at niet op krediet. Ik belegde in hoop."

Aangekomen in Europa fabuleert hij zich een nieuwe identiteit bij elkaar en is hij zwijgzaam over zijn verleden, wat moet je anders? Je gedeisd houden is de boodschap. De drang om normaal te zijn en een beroep uit te oefenen (bakker, fietsenmaker) is groot. Maar de codes ontgaan het joch. Zeker wanneer hij terechtkomt op een groot plein en tijdens het vuurwerk zijn hand tussen de benen van een meisje glipt.

Peeters schrijft opnieuw messcherpe zinnen, met veel witregels. Hij bespaart ons de gruwelijke details niet van verkrachtingen, oorlogsgeweld en zich ophopend leed, volgens de beproefde techniek uit Wij, Dinsdag en Jacht. Hij weet hoe je maximaal effect bereikt door onaangedaan te vertellen.

Systematisch voegt hij expliciete laagjes symboliek toe. De veerkrachtige jongen klampt zich vast aan de sterrenhemel en vooral aan de zwaluwen, die in alle omstandigheden hun dagen herhalen. "De zwaluwen waren een baken, een teken dat alle onheil zou voorbijgaan en dat het leven nog steeds het leven zou zijn, uiteindelijk."

Hoe moet hij de knepen van deze gesofisticeerde samenleving ooit onder de knie krijgen? De kloof is groot, hij bevindt zich in een illegaal niemandsland. 'Ik heb het woord trauma geleerd. Ik geloof dat ik het begrijp. Dat het niet eens is gelogen, zo'n woord.'

Klam hart

Wil de schrijver ons een geweten schoppen? Veroorzaakt Brood een scheur in ons denken? Misschien wel, misschien niet. "Een roman is niet bedoeld om de les te spellen. Wel om een spiegel voor te houden", bezweert Peeters altijd weer in interviews.

Dit verhaal lijkt een addendum bij zijn eerdere vluchtelingenroman De ontelbaren (2006). Daarin wordt Europa overspoeld door groepen vreemdelingen op zoek naar een beter leven. Brood heeft een minder allegorische ambitie. Wel raakt hij opnieuw een open zenuw. Je leest deze beknopte roman met een klam hart. Toch schuilt er ook enige - weliswaar tragische - voorspelbaarheid in dit verhaal. Dat de jongen niet zal aarden in Europa, voel je van ver aankomen en de verwijzingen naar de beruchte nieuwjaarsnacht in Keulen zijn behoorlijk opzichtig. Enige extra afstand tot de feiten had de roman geen kwaad gedaan.

Zeker in het slotgedeelte lijkt Peeters de moralistische toer op te gaan, ondanks zijn hekel aan 'pamflettaire literatuur'. Streeft hij met Brood hoofdzakelijk educatieve doelstellingen na? In het onderwijs kan dit boek inderdaad broodnodige diensten bewijzen. Literair snak je naar iets meer ambiguïteit en minder eenduidigheid.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234