Zondag 22/05/2022

Britse schaakmeesters zetten Hitler mat

Het Londense veilinghuis Sotheby's heeft onlangs een spionagepas van Ian Fleming van de hand gedaan voor om en bij de 900.000 frank. Met deze pas ging de latere James Bond-auteur in 1941 in Spanje op pad om sabotagedaden te helpen plegen onder de codenaam Golden Eye. Indertijd was het document uitgereikt door de Britse geheime dienst in Madrid en het bestempelde Fleming als koerier van en naar Gibraltar, de zuidpunt van het Iberische schiereiland. Strategisch een vitaal punt, want vanuit Gibraltar konden de Engelsen het verkeer tussen de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee volledig controleren.

Van onze medewerker

Wouter Janssens

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte Ian Fleming echter ook voor de Britse Code and Cipher School. Hiertoe behoorden verder enkele van de beste mathematici en schaakmeesters van het Britse Rijk. Samen moesten zij het geheim van de Duitse Enigma-codemachine ontcijferen en ontsluieren, wat hen ook lukte. Volgens Winston Churchill zorgde hun arbeid in Bletchley Park voor een beslissende doorbraak in de oorlog tegen de nazi's. Met andere woorden: de Britse schaakmeesters zetten Hitler mat!

De schakers die als codebrekers aan het project meewerkten, waren Conel Hugh O'Donel Alexander (1909-1974), Sir Philip Stuart Milner-Barry (1906-1995) en Harry Golombek (1911-1995), die voordien piloot was van de Royal Air Force. Sir Milner-Barry zou later Engels staatssecretaris voor Financiën worden. Vanwege zijn grote kennis van geheimschriftcodes en -talen kreeg Alexander van de Britse regering een levenslang verbod om naar een land te reizen dat zich onder sovjetcontrole bevond. Voor zijn verdiensten tijdens de oorlog ontving hij van zijne majesteit de koningin de Orde van het Britse Rijk.

Het is wel vaker gebeurd dat correspondentieschakers uit bepaalde landen achter slot en grendel belandden omdat ze partijen met buitenlanders speelden. Mysterieuze boodschappen als 7. 0-0 of 20. Lxh7+ zouden immers belangrijke geheime informatie bevatten! Een ander grappig verhaal is dat de Japanners tijdens de Tweede Wereldoorlog schaakboeken in beslag zouden hebben genomen, denkende dat ze militaire codes bevatten. Japan, waar go de denksport bij uitstek is, is nu eenmaal niet erg schaak-minded: de Japanse schaakfederatie werd pas in 1968 opgericht; in 1969 vond het eerste nationale kampioenschap plaats.

De briljantste codebreker van de Britten was wellicht Alan Turing, een mathematicus die ook interesse voor het schaken had. Turing wordt beschouwd als een van de vaders van de hedendaagse computer: de machine die hij bouwde om de Enigma-codes te breken, was in feite een prototype van een computer. Op het einde van de jaren veertig ontwierp Turing enkele van de eerste schaakprogramma's: Turochamp en Machiavelli.

Het is geen geheim dat de sovjet-geheime dienst KGB tijdens de Koude Oorlog schakers systematisch controleerde en eventueel bestrafte. Wie in het buitenland een toernooi mocht spelen, kreeg steevast 'een mol' mee op reis. Vasili Mitrochin, een dissidente KGB-kolonel, deed in de herfst van vorig jaar een boekje open over de meest geheime operaties en agenten van de geheime dienst van de Sovjet-Unie. Mitrochins onthullingen leidden onder meer tot de ontmaskering van een reeks universiteitsdocenten en (proficiat!) van Melita Norwood, een onooglijk klein oud vrouwtje, maar naar verluidt een van de belangrijkste Britse KGB-vangsten ooit.

In zijn boek The Mitrokhin Archive, The KGB in Europe and the West brengt Mitrochin onder andere aan het licht dat de KGB in 1969 de inhuldiging balletdanser Rudolf Noerejev wilde verminken en kardinaal Wojtyla (nu paus Johannes II) zou laten arresteren enz. Hoe hoog het waarheidsgehalte van deze beweringen is, kan door buitenstaanders onmogelijk uitgemaakt worden, maar sensationeel is het boek ongetwijfeld wel.

Ook Mitrochins referenties aan de schaaksport zijn boeiend. Met name het relaas over de inspanningen die geleverd werden om ervoor te zorgen dat de toenmalige wereldkampioen Anatoli Karpov in zijn WK-tweekamp in 1978 in het Filippijnse Baguio City de dissident Victor Kortsjnoj zou verslaan, werpt een ander licht op de gebeurtenissen van deze incidentrijke match.

Mitrochin vertelt onder andere hoe de KGB voor de match een team van achttien officieren samenstelde, onder wie de roemruchte parapsycholoog Doctor Zoekhar. Zoekhar zou er onder andere voor gezorgd zou hebben dat Kortsjnoj de achtste matchpartij kansloos verloor. Tijdens het verdere verloop van de tweekamp had Kortsjnoj de grootste moeite van de wereld om de man uit de speelzaal te weren.

Als het allemaal waar is, berustten Kortsjnojs aantijgingen toendertijd tegenover het Karpov-kamp niet bepaald op verzinsels. Mitrochins eindcommentaar over de KGB en de schaaksport liegt er alleszins niet om: "Er kan gemakkelijk een dik boek geschreven worden over de betrokkenheid van de KGB bij het sovjetschaak."

Is er in het derde millennium nog plaats voor schakers die hun brood willen verdienen met spionageactiviteiten? Misschien wel. Volgens sommigen heeft het einde van de Koude Oorlog de geheime diensten overbodig gemaakt, maar de praktijk leert anders. Het Britse blad Government Communications Headquarters deelt mee dat het medewerkers zoekt. Niet met een vergunning om te doden zoals James Bond, maar wel met een vergunning om te surfen. Britten die erin slagen om op de internethomepage (http://www.gch1.gov.uk/) een geheime code te breken, komen in aanmerking voor de job.

Ook andere geheime diensten adverteren in het openbaar. De Duitse Bundesnachrichtendienst adverteert gewoon via de krant, de Amerikaanse CIA gebruikt natuurlijk het internet. En volgens het Britse vaktijdschrift Foreign Report heeft Israël in de herfst van 1999 een nieuwe geheime dienst opgericht (Malmab) om in Europa en de VS economische spionageactiviteiten te kunnen ontplooien.

WIT: Karpov

ZWART: Kortsjnoj

(1978 - 8ste partij)

1. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 a6 4. La4 Pf6 5. 0-0 Pxe4 6. d4 b5 7. Lb3 d5 8. dxe5 Le6 9. Pbd2 Pc5 10. c3 g6 11. De2 Lg7 12. Pd4 Pxe5 13. f4 Pc4 14. f5 gxf5 15. Pxf5 Tg8 16. Pxc4 dxc4 17. Lc2 Pd3 18. Lh6 Lf8 19. Tad1 Dd5 20. Lxd3 cxd3 21. Txd3 Dc6 22. Lxf8 Db6+ 23. Kh1 Kxf8 24. Df3 Te8 25. Ph6 Tg7 26. Td7 Tb8 27. Pxf7 Lxd7 28. Pd8+ en zwart geeft op.

- Kortrijk: De uitslag van het Belgisch elitekampioenschap voor junioren: 1. Piet Devos 7,5/9; 2. Nouri Zouaghi, Philip Vanparys 6,5; 4. Aziz Aït Messaoud 6; 5. Pieter-Jan Bonte, Marco Sloore 4,5; 7. Peter Nuytens 3; 8. François Van Lischout 2,5; 9. Yves Van Hulle, Marc Falkenberg 2.

Wit: Kg2, Pf3, pih6.

Zwart: Ke3, pic3, d3.

1. h7 d2 (c2? 2. h8D c1D 3. Dh6+ en 4. Dxc1) 2. h8D d1D 3. Dxc3+! (De5+? Kd3 4. Dd4+ Kc2 5. Da4+ Kc1 6. Da1+ Kc2 7. Pe1+ en 8. Dd4+ is niet mogelijk.) 3. ? Ke4! (Dd3? 4. Dc5+ Ke4 5. De5 mat of 4. ? Kf4 5. De5+ Kg4 Dg5 mat of 4. ? Ke2 5. Df2+ Kd1 6. Dg1+! Ke2 7. De1 mat.) 4. De5+ Kd3 5. Dd4+ Kc2 (Ke2? 6. De4 mat.) 6. Da4+ Kc1 7. Da1+ Kc2 8. Pe1+! Kd2 9. Dd4+! Kc1 (Kxe1? of Ke2? 10. Df2 mat.) 10. Pd3+ Kc2 (Kb1? 11 Db2 mat.) 11. Pb4+! Kc1 12. Da1+ Kd2 13. Db2+ Ke3 (Ke1? 14. Df2 mat.) 14. De5+ Kd2 15. Kf2! Da1 (15. ? Db3/a4/g4? 16. De1 mat of 15. ? Dh1 16. Db2+ Kd1 17. Dc2 mat of 15. ? Kc1 16. Da1+ Kd2 17. Db2+) 16. De3+ (Niet 16. Dxa1?? pat!) Kd1 17. De1 mat. Een hoogst originele winstmanoeuvre en in totaal niet minder dan 11 verschillende mats!

Bronstein - Kotov (1946)

Wit: Kg1, De5, Td1, Tg3, Lg5, Pc3, Pd4, pia2, b2, c2, f2, g2, h2.

Zwart: Kh8, Db7, Ta8, Tf8,Lc8, Le7, Pd7 pia6, b6, e6, f7, g7, h7.

Alexander Kotov was een zeer sterk grootmeester en een van de vaste begeleiders-waakhonden van collega-schakers die hun geluk mochten beproeven in buitenlandse schaaktoernooien. Wit aan zet speelt en wint.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234