Woensdag 23/10/2019

Reportage

Breivik vraagt en krijgt zijn podium

Anders Behring Breivik tijdens zijn proces in 2012. Beeld AP

Het liefst noemen ze zijn naam niet, de Noren. Zijn naam noemen staat gelijk aan aandacht geven, en daarmee heeft 'hij' precies zijn zin. Bovendien, bromt een jongen op straat in kustplaats Skien tussen twee halen van zijn sigaret, "proberen we hem te vergeten. Niet zijn daden, wel de man erachter."

Deze week zal dat moeilijk gaan, nu Anders Behring Breivik (37), verantwoordelijk voor de dubbele moordaanslag uit de zomer van 2011, zichzelf opnieuw naar het centrum van de aandacht heeft weten te manoeuvreren. Vanochtend begint een civiele zaak, aangespannen door Breivik zelf. Hij eist een verbetering van zijn levensomstandigheden die hij in een brief als 'onmenselijk en vernederend' omschreef, zich beroepend op de artikelen 3 en 8 uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM).

Plaats van handeling is de gymzaal van de zwaar beveiligde Telemark-gevangenis in Skien (zeg: Sjièn), een historisch stadje met een verwaarloosd centrum. Winkelgevels wedijveren wie het meest uit de toon kan vallen. Internationale journalisten worden gemeden, schouders opgehaald.

Breivik wordt achter de vijf meter hoge betonmuren van de gevangenis in isolatie gehouden. De isolatie moet voorkomen dat hij zijn ideeën verspreidt, maar ook dat hij zichzelf in gevaar brengt. Andere gevangenen zouden hem iets kunnen aandoen.

Niet meegaan in verhaal

Maar in de Noorse context betekent dat nog altijd: toegang tot drie ruimtes. Een om te koken, een om te sporten en een voor studie. Met dokters en therapeuten praat hij door een glazen wand. Hij kookt, wordt dagelijks gelucht, mag telefoneren, zij het onder toezicht, en heeft een schrijfmachine gekregen om brieven te tikken. "Hij heeft contact met meer mensen dan menig eenzame oudere in dit land", zegt psycholoog Pal Grondahl in dagblad Aftenposten.

Nu wil Breivik meer toegang tot vrienden en familie. Zijn moeder mocht hij maar vijf minuten zien voor ze stierf. In 2014 overhandigde hij de rechter al eens een lijst met twaalf eisen, waaronder toegang tot een Playstation 3 in plaats van de inferieure voorganger 2. Hij dreigde met een hongerstaking.

Dralend voor het gevangenishek staan de vlot bebrilde reporter Roar Dalmo Moltubak (41) van het Noorse TV2 en zijn cameraman. Er staat een waterig zonnetje. Breivik wil aandacht, denkt Moltubak, een podium om zijn schaarse aanhangers te bereiken.

Het zorgt op de redactie voor veel debat, zegt hij. "Wel of geen publiciteit voor wat hij in de rechtszaal zegt? Ik vind het lastig." De gestrekte vuist die Breivik tijdens zijn strafzaak vier jaar terug toonde, een bekend symbool van extreemrechts, ging de wereld over. Ditmaal kiezen verslaggevers voor meer terughoudendheid. Moltubak: "Niet dat we het toen niet goed hebben gedaan. Er waren slachtoffers om rekening mee te houden, die wilden zijn motieven kennen. Nu speelt hij zelf het slachtoffer. Daarin gaan we niet mee."

Jong of oud, niemand in Skien denkt dat de massamoordenaar deze week een schijn van kans maakt. Dat wist ook zijn eerste advocaat Ger Lippestad, door Breivik ontslagen omdat hij geen problemen zag in het protest. De gevangenschap in isolatie is "ruim binnen" de in het EVRM vastgelegde mensenrechten, bevestigt Kjetil Mujezinovic Larsen, hoogleraar verbonden aan het Noorse Centrum voor Mensenrechten. Hij voorziet geen moeilijkheden voor de Noorse justitie.

Vergelijkbare klachten over isolatie door de Venezolaanse guerrillastrijder Ilich Ramírez Sánchez, alias Carlos de Jakhals, werden eind jaren 90 gemakkelijk terzijde geschoven. Dat geeft de rechtbank een precedent. Larsen: "Ik ken deze hoofdaanklager trouwens persoonlijk, hij is ontzettend zeker van zijn zaak."

Anders Behring Breivik doodde in 2011 77 mensen. Beeld rv

Alle realiteitszin kwijt

Zorgelijk is wel de mentale toestand waar Breivik in verkeert. Bronnen dicht bij het proces zeggen dat hij iedere realiteitszin ontbeert. Van berouw geen spoor. Religiehistoricus en kenner van extreemrechts Mattias Gardell sprak Breivik in 2014 drie uur lang voor een boek. "Hij heeft nergens spijt van, en is zo politiek gemotiveerd als voorheen", citeerde de Zweedse krant Dagens Nyheter Gardell. En: "Hij heeft nieuwe plannen." Breiviks nieuwe advocaat zal naar verwachting proberen zijn mentale toestand te koppelen aan de langdurige isolatie. De therapeuten die met Breivik in contact staan, zijn als getuigen opgeroepen, en zullen indien nodig achter gesloten deuren hun verhaal doen.

Maar eigenlijk is dat naast de zaak. Vast staat dat Breivik deze week zijn eerste publieke optreden sinds 2012 zal maken. De strijd die hij begon door een bom af te laten gaan in het regeringskwartier in Oslo en het vuur te openen op jonge sociaaldemocraten op Utoya, zet hij nu met andere middelen voort. En dat kan lang duren, denkt hoogleraar Larsen. Stelt de rechter Breivik in het ongelijk, dan kan hij naar het Europees Hof stappen. "Ik zie dat best gebeuren ja."

"Andere zware jongens hoor je niet klagen"

Jon Betten
"Ik was in Oslo toen de bom afging. De klap blies me van mijn voeten. Ik had geluk en had alleen maar schaafwonden. Nu woon ik vlak bij de man die daarvoor verantwoordelijk was. Ik snap dat het vervelend is zo lang geen familie of vrienden te zien, maar hij spreekt wel met therapeuten en advocaten."

Thor Arne
"Hij heeft het recht om dit te doen, maar ik weet vrij zeker dat de rechtbank hem geen gelijk zal geven. Gelukkig maar. Hij moet sowieso nooit vrijkomen. Ze moeten hem op water en brood zetten. Andere zware jongens zitten al veel langer in isolatie, die hoor je nooit klagen."

Ahmed al-Badry
"Wat hij gedaan heeft, is onacceptabel. Ik weet nog dat ik tegen mijn vrouw zei: "Ik hoop dat het geen moslim is die dit deed." Hij heeft bepaalde rechten, maar als hij vrienden gaat zien, krijgt hij de kans zijn boodschap te verspreiden. Dan kunnen er gekke dingen gebeuren."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234