Zondag 05/12/2021

Breed kanaal, smalle basis

De Vlaamse overheid wil het Schipdonkkanaal verbreden, om de haven van Zeebrugge beter te ontsluiten. Een prachtig plan, meent de regering. Een dreigende ecologische ramp, stellen buurtbewoners, milieuverenigingen en landbouworganisaties. En er is iets dat de overheid over het hoofd ziet: er is te weinig water voor een extra kanaal.

Door Cathy Galle

Het klinkt mooi als je Leo Clinckers, gedelegeerd bestuurder van de NV Waterwegen en Zeekanaal, de plannen hoort uitleggen. "Vanuit de haven van Zeebrugge worden maar weinig goederen vervoerd via de binnenvaart", stelt hij. "In de haven van Antwerpen is dat 32 procent, in die van Gent zelfs 36 procent. In Zeebrugge gaat het om een luttele 2 procent." En er is ook een reden voor dat lage percentage binnenvaart vanuit Zeebrugge. Clinckers: "De huidige waterverbinding tussen Brugge en Gent is er slecht aan toe. Het is vijftig jaar geleden dat dat kanaal nog eens aangepakt werd."

Dus moet er volgens Clinckers een nieuw kanaal komen, door het huidige smalle Schipdonkkanaal tussen het West-Vlaamse polderdorpje Damme en het Oost-Vlaamse Zomergem te verbreden. Over een traject van zo'n 50 kilometer. "De bedoeling is om het nieuwe kanaal ook te laten aansluiten op het Seine-Schelde-Westproject", legt de gedelegeerd bestuurder uit. "Dat is een internationaal project om het Scheldebekken aan te sluiten op dat van de Seine, met de bedoeling de binnenvaart aanzienlijk te verbeteren. Als we de haven van Zeebrugge niet willen isoleren, moeten we wel mee op de kar springen."

Volgens Clinckers is de ongerustheid bij de omwonenden voor een groot stuk onterecht. "We weten waar we mee bezig zijn. Er zullen uiteraard enkele onteigeningen moeten gebeuren voor de verbreding van het kanaal, maar we spreken hier niet over een kanaal van honderden meters, hé. De impact blijft relatief beperkt."

Sinds vorig jaar loopt er een haalbaarheidsstudie, die eind april moet afgerond zijn. Tegelijkertijd laat de overheid een milieu-effectenrapport opstellen, al wacht ze niet op de resultaten ervan. Volgens Clinckers zal er wellicht in mei al een principiële beslissing worden genomen.

De gedelegeerd bestuurder benadrukt dat er voor de bewoners en voor de hele maatschappij tal van voordelen zijn aan dit project. "Een betere werking van de haven van Zeebrugge zorgt voor werkgelegenheid. En ik neem aan dat iedereen het met mij eens zal zijn dat minder vrachtwagens op de weg een goeie zaak is. Minder uitstoot van CO2 en fijn stof, en ook minder ongevallen."

Kort samengevat: een project van algemeen nut waar niemand tegen kan zijn, volgens de gedelegeerd bestuurder van de NV Waterwegen en Zeekanaal.

En toch. Het protest begon een jaar geleden in Damme. De Vlaamse regering gaf in maart van vorig jaar de opdracht om een haalbaarheidsstudie te maken over de verbreding van het Schipdonkkanaal. Bij enkele Dammenaren ging het alarm rinkelen. Er circuleren al dertig jaar plannen om de haven van Zeebrugge beter te ontsluiten, maar deze keer was het anders. Nu was enkel nog sprake van een verbreding van het Schipdonkkanaal. Alle andere alternatieven, zoals een betere spoorverbinding, kwamen niet meer ter sprake.

De actievoerders verenigden zich en kwamen in contact met geestesgenoten uit de andere dorpen aan het kanaal. Eind vorig jaar werd de vzw 't Groot Gedelf opgericht, een vereniging van alle tegenstanders van de verbreding. "Onze boodschap is duidelijk. We begrijpen dat een haven zich moet kunnen ontplooien, maar dit project heeft zo'n grote impact dat het onverantwoord is", zegt Guy Plasschaert van de actiegroep.

Vooral het feit dat de overheid dit project verkoopt als ecologisch stuit hen tegen de borst. Plasschaert: "Er moeten miljoenen kubieke meter vervuild slib worden uitgegraven en opgeslagen. De tienduizenden populieren langs het kanaal worden omgehakt. Er zullen honderdduizenden kubieke meter beton gegoten worden. Meer dan twintig bruggen van tien meter hoog komen in het mooie polderlandschap te staan. Duizenden vogels dreigen hun habitat te verliezen. Honderden hectaren landbouwgrond verdwijnen. Is dat ecologisch? Is dat wat ze bedoelen met 'lage impact'?"

Een nieuw kanaal is nergens voor nodig, menen de actievoerders. Dat was ook het besluit van de Maatschappelijke Impactstudie voor de ontsluiting van de Vlaamse Kusthavens (MAIS) uit 2001, die er kwam op vraag van de toenmalige Vlaamse regering. De conclusie was: ontsluiten doe je best via het spoor of via de zogenaamde estuaire vaart, via de zee dus. Maar de huidige regering legt die MAIS-studie naast zich neer.

Dinsdagavond. De grote zaal van sportcentrum Den Boer in het Oost-Vlaamse Zomergem zit afgeladen vol. De gemeente organiseert er een informatievergadering over de verbreding van het Schipdonkkanaal. Aan de opkomst te zien is dat blijkbaar lang niet alleen in Damme een gevoelig thema.

Een van de sprekers is van Paul Van Steelandt, een gepensioneerde topambtenaar die werkzaam was bij de Vlaamse Gemeenschap en nog steeds een autoriteit is op vlak van waterhuishouding. Hij heeft een krachtige boodschap voor zijn vroegere werkgever: "Blaas dit project af". Er is namelijk een gebrek aan zoet water in ons land en vooral in Nederland. "Nederland is een land dat grotendeels gewonnen is op de zee en dus een zilte ondergrond heeft", legt de expert uit. "Daardoor is er een tekort aan zoet drinkwater. Er zijn afspraken tussen Vlaanderen en Nederland waarbij wij ons verbinden om gemiddeld dertien kubieke meter zoet water per seconde in het kaneel Gent-Terneuzen te lozen, om de zoutintrusie daar tegen te houden."

De grafieken met lozingen waarover de expert beschikt, tonen aan dat Vlaanderen bij droge periodes die afspraak nu al niet kan nakomen. "Het is dus fysisch onmogelijk om een nieuw kanaal te maken", zegt de waterdeskundige. "Om dat nieuwe kanaal te vullen, zullen ze iets moeten doen. Ofwel zeewater bijsteken, waardoor de poreuze grond in deze regio zal verzilten, ofwel grondwater trekken. Dat is allebei nefast voor de waterhuishouding in de hele regio."

Ook op het kanaal zelf dreigen er problemen. Het Schipdonkkanaal is een afleidingskanaal voor het zogenaamde Groot Pand, de streek rond Gent. "Afwatering en scheepvaart gaan gewoon niet samen. Bij veel neerslag en dus veel afwatering wordt varen op dat kanaal moeilijk. Een week gieten en er kan geen boot meer het kanaal op."

Een verhaal waar geen speld tussen te krijgen is, vindt ook de milieubeweging. De Bond Beter Leefmilieu, Natuurpunt, het Groenegordelfront en nog enkel andere milieuverenigingen scharen zich achter de actievoerders. "Het is zelfs nog erger", stelt Eric Grietens van de Bond Beter Leefmilieu."Bij droog weer zal men moeten kiezen. Eén mogelijkheid is water toevoegen uit het kanaal Gent-Terneuzen, maar dan geraakt er geen schip meer tot in de haven van Gent. De tweede optie is bijvullen met zeewater, met verzilting van de regio tot gevolg. Wat men ook kiest, het is altijd slecht. Het is eigenlijk simpel: er is gewoon te weinig water voor een extra kanaal."

De milieubeweging vreest ook voor de komst van industrieterreinen langs het kanaal. "Dat zal misschien niet meteen gebeuren, maar op termijn zijn dergelijke zones onvermijdelijk", zegt Grietens. "Dan verandert niet alleen het hele uitzicht van de streek, maar zullen ook tal van natuurgebieden verdwijnen."

Er is nog steun voor de tegenstanders. Van de landbouworganisaties met name, wegens het verlies aan grond. En ook de academische wereld leeft mee. "We mogen ons wel eens afvragen of zo'n project nodig is", stelt professor Frank Naert, hoogleraar aan de Hogeschool Gent en gastprofessor openbare financiën aan de UGent. "De haven van Zeebrugge creëert te weinig toegevoegde waarde om dossiers als deze te claimen."

Ook professor ruimtelijke planning Georges Allaert roept op tot voorzichtigheid. "We mogen de impact van zo'n project op de directe omgeving niet onderschatten", stelt hij. "Er moet in Vlaanderen dringend eens nagedacht worden over de manier waarop de besluitvorming voor dit soort projecten gebeurd. Die besluitvorming moet ingebed zijn in een duidelijke visie en er moet op zijn minst een onafhankelijk en objectief onderzoek naar de haalbaarheid gebeuren. Er moet rekening gehouden worden met alle aspecten, ook uit de lokale gemeenschappen. Dat is hier duidelijk te weinig gebeurd."

Voor de tegenstanders van de verbreding is er wel nog een sprankeltje hoop. De vzw 't Groot Gedelf slaagde er de voorbije weken in om meer dan 18.000 handtekeningen in te zamelen. Genoeg om in het Vlaams Parlement een hoorzitting af te dwingen over de kwestie. "We hopen dat er bij de parlementairen ook mensen zijn die verder durven te kijken dan de uitleg van de NV Zeekanaal", zeggen de actievoerders.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234