Zaterdag 21/05/2022

Brazilië loopt in de fuik die het zelf gezet heeft

Om de internationale crisis te lijf te gaan, moest de regering in 10 dagen tijd tijd 8 miljard dollar van zijn reserves spenderen. De beurs kelderde met bijna 50 procent. 'Niets aan de hand', zegt president Cardoso. Volgende maand wordt hij bijna zeker opnieuw tot president verkozen. Vriend en vijand is echter van mening dat Cardoso het land in een economische fuik liet lopen waar Brazilië niet meer zonder kleerscheuren uitkomt.

'Brazilië is Rusland niet', zei een boze minister van Economische Zaken vorige week tegen The Economist. Het weekblad had voorspeld dat de Braziliaanse munt het eerstvolgende slachtoffer van een gedwongen devaluatie zou zijn. "Een regering die een correcte economische politiek voert, kan geen slachtoffer van besmetting door de internationale monetaire crisis zijn", zei minister Pedro Malan vol zelfvertrouwen.

Internationale financiële experts plaatsen Brazilië op hun lijstje op hetzelfde risiconiveau als Rusland. "Onzin", zegt de economische ploeg van de campagne voerende president. Die experts zitten vol "ambitie, onwetenheid en angst". Brazilië wordt achtervolgd door een slecht imago doordat het ooit, tien jaar geleden, de buitenlandse schuldbetalingen heeft moeten opschorten. Inmiddels is alles anders. Sinds vier jaar haalt de neoliberaal Fernando Henrique Cardoso een harde economische bezem door de kast. "De president heeft een cultuur van stabiliteit gecreëerd", zegt minister Malan.

Een vaste koppeling van de Braziliaanse munt aan de dollar en hoge rentestanden om buitenlands kapitaal te trekken. Dat was en is nog steeds de kern van het Plan Real waarmee Cardoso vier jaar geleden de Braziliaanse superinflatie te lijf ging. Experts schatten dat de real 30 procent is overgewaardeerd. De rente stabilizeerde eerder deze maand tussen 19 en 25,5 procent, de hoogste rente van heel Latijns-Amerika. Donderdag was de paniek zo groot dat de nationale bank de rente optrok tot 50 procent.

"Dankzij het Plan Real is mijn werkster op vakantie naar Europa kunnen gaan", meldde Cardoso vorige maand bij de opening van zijn herverkiezingscampagne. Fernando Henrique, of kortweg FH, zoals de president hier kozend genoemd wordt, heeft de resultaten van het Plan Real tot inzet van de verkiezingen op 4 oktober gemaakt. Het leven is haast onbetaalbaar beworden. Toch heeft het einde van de inflatie en de stabilisering van de munt voor veel armen enige verbetering gebracht.

Neem nu Teresa, 46 jaar. Vakantie zal er in haar leven niet inzitten. Laat staan Europa. Ze schrobt dan ook geen presidentiële maar gewone kantoorvloeren in het centrum van Rio de Janeiro. Daarmee verdient ze het gemiddelde loon van elke zwarte vrouw in Brazilië: 250 dollar per maand, een kwart van wat een witte man gemiddeld verdient of de helft van het inkomen van een zwarte man. Sekse-, ras- en klasseverschillen zijn sinds de invoering van het Plan Real alleen verder toegenomen, zo berekende het Braziliaanse Bureau voor Statistiek onlangs. Toch heeft Teresa nu voor het eerst van haar leven een eigen kamertje kunnen huren. Ze leeft er samen met haar kinderen én een ijskast. Ze kon plannen en sparen. Omdat de munt stabiel bleef.

Inmiddels blijkt echter dat er tussen hemel en aarde meer is dan een stabiele munt. Neem Sergio, camaraman. Of Angela, systeemanaliste. Sergio (48) is overkop gegaan en woont weer bij zijn moeder. Angela (35) heeft haar huis moeten verkopen en is met haar twee kinderen bij haar vader ingetrokken. Samen met Teresa en al die anderen proberen ze het hoofd boven water te houden in een stad die sinds de invoering van het Plan Real duurder is dan New York.

"De basisfout van het Plan Real is de krankzinnige overwaardering van de munt", zegt senator Delfim Netto (70). Hij is econoom, ex-ambassadeur en ex-minister van Planning. "De overwaardering heeft het land in een economische fuik gelokt waar Brazilië niet meer uitkomt." Netto draagt president Cardoso een warm hart toe - "een briljant politicus en capabel leider", maar het economisch rampenscenario dat Netto voor Brazilië schetst, laat niets aan duidelijkheid te wensen over. Volgens Netto zit het land in een vicieuze cirkel: de hoge koers van de Braziliaanse munt kan alleen op peil worden gehouden door renteverhogingen. Voor de economische activiteit is dat nefast. "Al in het eerste jaar van Plan Real zijn duizenden gezonde bedrijven door de hoge rente op de fles gegaan", vertelt Netto. De economische groei is gedaald en gedaald, en staat nu sinds een half jaar op nul. De werkloosheid in Brazilië heeft hierdoor recordhoogtes bereikt, met pieken van zelfs 18 tot 20 procent in steden zoals Salvador de Bahia en São Paulo.

Met de hoge rente snijdt de regering echter ook in zijn eigen vlees. De hoge kapitaalwinsten trekken weliswaar buitenlandse investeerders aan, maar voor de financiering van het overheidstekort moet de staat diezelfde hoge rente ook betalen. In vier jaar tijd gaf de regering alleen al aan renteaflossingen 200 miljard dollar uit. Dat is bijna drie keer zoveel als de totale binnenlandse reserve en een kwart van het bruto nationaal product (BNP). Voor Brazilië is dat rechtstreeks kapitaal in de sloot kieperen, aangezien de meeste staatsobligaties in buitenlandse handen zijn.

De regering zette de bevolking verder onder druk met harde fiscale maatregelen. Toch steeg het begrotingstekort alleen al in het afgelopen jaar van 6,1 naar 7 procent van het BNP.

En dan is er nog de binnenlandse schuld. Sinds het aantreden van Cardoso is die liefst verzesvoudigd tot 300 miljard dollar, bijna de helft van het BNP. "Als de nationale financiële markt die schuld niet meer kan betalen, stort alles in en zitten we weer in de superinflatie", voorspelt Netto.

Hoe los je dit op? Door te exporteren. Maar juist door de lage bedrijvigheid en de hoge wisselkoers is de Braziliaanse export er beroerder aan toe dan ooit. "Het Braziliaanse product is niet te betalen en wordt steeds vaker afgetroefd door spullen uit andere Latijns-Amerikaanse landen", zegt Netto. Daar komt nu ook de historische daling van de grondstofprijzen met meer dan 20 procent bij. En grondstoffen vormen nog steeds een belangrijke basis van de Braziliaanse export.

Importeren doet Brazilië wel. Meer dan het exporteert. Veelal luxegoederen, maar ook basisproducten zoals rijst en bonen worden inmiddels ingevoerd. "Hoe is het mogelijk dat een van de grootste agrarische landen ter wereld niet meer in staat is zijn eigen bonen te verbouwen", luidt de kritiek van de linkse oppositiekandidaat Ignácio Lula da Silva - kortweg Lula genoemd. Het tekort op de handelsbalans zal dit jaar minstens 5 miljard dollar zijn.

Lula wil een radicale verandering van het neoliberale economische model van Cardoso. "Ik heb een droom", houdt de socialistische vakbondsman de Brazilianen voor. "De droom van een land zonder armoede, analfabetisme en werkloosheid. Een democratie waarin alle mensen als gelijke burgers tellen." Sociaal-democratie in Latijns-Amerika? Een regering die buitenlands kapitaal aan banden legt, een stop afkondigt op de import van luxeartikelen en overheidsgeld stopt in een gerichte landbouw- en industriepolitiek?

Een meerderheid van de kiezers heeft daar geen vertrouwen in, zo blijkt uit de kiezersonderzoeken. Zo'n 20 procent zal op Lula stemmen, terwijl president Cardoso de leiding heeft met meer dan 40 procent. "Fernando Henrique heeft een aanzienlijke doos snoepjes", zegt Netto, duidend op de cliëntelistische beloften die president Cardoso op dit moment aan deze en gene groep doet. "En aangezien weinig Brazilianen aan suikerziekte lijden, gaat de snoep er goed in." Netto is er echter van overtuigd dat de bevolking op niet zo lange termijn de rekening krijgt gepresenteerd.

Net als Lula bekritiseert hij de manier waarop de laatste vier jaar de overheidsschatten geprivatiseerd zijn, zonder dat daar een economische ontwikkeling tegenover staat. "Brazilië heeft alle kaarten om een medespeler op het wereldtoneel te zijn", zegt Netto. "Maar zo iemand levert zijn spaarcentjes en investeringen niet aan het buitenland uit. Als Brazilië wil meedoen, moet het ook zijn éígen multinationals hebben." Met de internationale geldcrisis ziet Netto nog maar één weg. Een forse daling van de rentestand, zodat de binnenlandse economie weer aantrekt.

Afgelopen donderdag besloten de regering en de Centrale Bank het renteplafond echter opnieuw te verhogen, van 25,5 naar bijna 50 procent. Om een de vlucht van dollars tegen te gaan, heeft de regering bovendien alle buitenlandse investeerders voor een jaar vrijgesteld van het betalen van winstbelasting. Dat betekent opnieuw minder staatsinkomen en het aantrekken kortlopend, speculatief kapitaal.

Het grote doemscenario dat nu boven Brazilië hangt, is dat een devaluatie van de real. Ook de economische groep rond Lula, die altijd heftig tegen de hoge real geageerd heeft, waarschuwt nu voor de desastreuze gevolgen zo'n devaluatie. "Op dit moment moeten we van onze munt afblijven", zegt de econoom Guido Mantega. Hij is de schrijver van het economisch programma van Lula. Mantega waarschuwt voor het Mexico-effect. Toen Mexico tijdens de 'tequilacrisis' in 1994 zijn peso ietsje wilde bijstellen, duikelde hij door het internationale wantrouwen in een keer met 50 procent omlaag. Aan de hoge wisselkoers kan voorlopig dus niet worden getornd. "Maar als het roer op alle andere fronten niet wordt omgegooid, stormen we regelrecht de afgrond in", zegt Mantega.

Ondanks de sussende toon en de verklaringen van eensgezindheid binnen het Cardoso-front, lijkt ook hier het bewustzijn te ontstaan dat Brazilië in zijn eigen fuik aan het lopen is. Deze week nam de minister van Communicatie het voorstel van de oppositie over om de export van luxegoederen te beperken. Dat kwam hem te staan op een uitbrander van de minister van Economische Zaken. Ingewijden beweren echter dat president Cardoso het voorstel zelf in het oor van zijn minister van Communicatie gefluisterd heeft. De president zou beseffen dat voorthollen op dezelfde weg tot problemen leidt. Maar een colonne in beweging is nu eenmaal moeilijk te stoppen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234