Donderdag 02/02/2023

Boze tongen op de Gouden Uil

Laten we maar meteen het slot weggeven van een avond zorgvuldig opgebouwde spanning: 'De Gouden Uil Literatuurprijs 2003 gaat naar Boze Tongen van Tom Lanoye!' Applaus, opluchting, euforie. Maar de feestelijke slotscène, voorafgegaan door de bekroning van Floortje Zwigtmans Wolfsroedel met de Gouden Uil Jeugdliteratuurprijs, eindigde in mineur. Regisseur van die omslag was nota bene prijsbeest Tom Lanoye zelf, die met twee door hem vertaalde oorlogsgedichten de halleluja-stemming (even) plat sloeg.

Gent

Van onze medewerkster

Jelle Van Riet

Om een prachtige zaal zoals de gerenoveerde Handelsbeurs in Gent lelijk aan te kleden, moet een mens al hard zijn best doen. Nochtans waren de mensen achter de Gouden Uil, waarvan de uitreiking zaterdagavond live op Canvas te volgen was, erin geslaagd zowel de verkeerde vorm als de foute kleur te kiezen voor het podium. Dat bleek echter niet meer dan een slordigheidje, want een stralende Fien Sabbe en een voortreffelijke regie duwden het decor snel naar de achtergrond. Zo ongerimpeld vloeide het ene filmpje over in de volgende toespraak, dat men zich in een enigszins gerobotiseerde omgeving waande. Gelukkig struikelde Fien Sabbe bij het opkomen over haar mooie lange jurk, schoot ze in de lach en sloeg ze zichzelf impulsief op het voorhoofd. Het is prettig om te voelen dat onvoorziene omstandigheden nog steeds hun eigen wetten volgen.

De eerste vreugdekreet van de avond was voor de Nederlandse schrijfster Floortje Zwigtman. Haar Wolfsroedel, "een ingenieus vlechtwerk van verhaallijnen over broeders die in vijanden veranderen, over goed en kwaad, over het wezen van de mens", werd door de jury het beste bevonden van de vijf genomineerde werken voor de Gouden Uil Jeugdliteratuurprijs. Omdat het, aldus nog het illustrerende rapport, een boek is "met een rijkdom van verwijzingen naar literatuur en geschiedenis, een boek dat de lezer dwingt tot stellingname, dat zich vastbijt in je nek".

Het is inderdaad niet bepaald luchtige vrolijkheid die de toon zet van deze vijfhonderd pagina's tellende adolescentenroman. Integendeel, het regent er gruwelijke gewelddaden waartoe "iedereen" kan worden verleid. Tenminste volgens de auteur, die met dergelijke opvatting in een jeugdboek stof deed opwaaien in Nederland. Met de Gouden Uil in de hand bedankte Zwigtman, wier debuut Spelregels vorig jaar ook al de longlist haalde, dan ook niet alleen vader- en moederlief omdat ze haar "tegen de wind in hebben opgevoed tot een zelfstandig denkend mens", maar ook haar vernietigende recensente in de Volkskrant. "Waar negatieve kritiek al niet goed voor kan zijn", glunderde ze niet zonder enige zelfgenoegzaamheid.

In de aanloop naar de apotheose van de avond ging de Gouden Uil Publieksprijs geheel voorspelbaar naar Tom Lanoye voor zijn Boze Tongen. Meer nog, indien een van de vier Nederlandse tegenstrevers, (Oek de Jong met Hokwerda's kind, Dik van der Meulen met Multatuli: leven en werk van Eduard Douwes Dekker, Annejet van der Zijl met Anna. Het leven van Annie M.G. Schmidt of Frank Westerman met Ingenieurs van de ziel) het merendeel van de Vlaamse harten had weten in te palmen was dat zowaar gênant geweest voor Lanoye. Niet zo dus, want de meer dan tienduizend Vlamingen die de voorbije weken via diverse kanalen hun stem uitbrachten, bevestigden wat iedereen al veel langer dan zaterdagavond wist: Lanoye is de grote publiekslieveling. Hoewel hij dat na de zoveelste publiekserkenning stilaan ook zelf wel moet weten, toonde hij zich wederom bijzonder opgetogen. Niet in het minst met de originele tekening van Ever Meulen die met deze prijs samenhangt.

Vlaams minister van Cultuur Paul Van Grembergen mocht die blijdschap trouwens lijfelijk ervaren, want hij kreeg drie kussen van Lanoye. Of was het omgekeerd? "Ik heb nog maar zelden bitse reacties van lezers moeten aanhoren", vertelde Lanoye achteraf aan De Morgen, "maar publieksprijzen laten je vermoeden dat je geliefd bent. Dat is plezant. Zo een sentimentele trut ben ik wel."

Over dan naar de Gouden Uil Literatuurprijs 2003. Lofzangen over de vijf genomineerde auteurs en filmpjes bij hun boeken werden als blokken op elkaar geplaatst om de spanning te verhogen. Enkel Yvonne en Yvette uit Het Peulengaleis wisten met hun toekenning van de Gouden Uil aan Flair de druk nog te verzachten, maar meer dan een vluchtige afleiding was dat niet. Eén vraag danste immers in eenieders hoofd, gierde door vele aderen: wordt drie keer scheepsrecht voor Tom Lanoye?

Het verlossende antwoord moest van juryvoorzitster Anna Luyten komen, maar deze keek het publiek enkel verwijtend aan en sprak streng: "Woedend en walgend heb ik me de voorbije maanden door de fictie geworsteld. De fictie van de schofterige oorlogspropaganda. In Irak vervloeit de fictie en non-fictie nu tot een stroom van miserie en doden. Ik sta hier beschaamd om zo weinig beschaving. Doet een literair prijzenfeestje als dit er nog toe?" Even leek het alsof ze zou opstappen, het publiek en de vijf zenuwachtige auteurs in onwetendheid achterlatend, maar haar blik werd milder: "Ja. Hier zitten vijf schrijvers die poken in de burgerlijke lethargie."

Aangezien de regels van het spel willen dat slechts één daarvan met de Gouden Uil-trofee (ook al van Ever Meulen) en de 25.000 euro naar huis mag, moest er nog een naam vallen. Het werd Tom Lanoye, want Boze Tongen is "een literaire symfonie waarin de achterkant van de schijn belicht (wordt)". Het schopt, aldus nog het juryrapport, de naakte mens deskundig bloot én een geweten.

Datzelfde geweten hield Lanoye ook zaterdagavond bezig. Toen hij hoorde dat hij de hoofdvogel had afgeschoten, veerde hij blij op maar even snel zag hij weer de beelden van bange mensen in Bagdadse kelders voor zich. Nadat hij uit zijn bundel Niemands Land had voorgelezen, zag wellicht iedereen die voor zich. Meer dan twee oorlogsgedichten, Onze jongens en Grotesk, had Lanoye niet nodig om een zaal van extatische stemming naar serene stilte te brengen. Zelden verzen zoveel meer effect weten sorteren dan tv-beelden.

"Ik kan die wanhoop en woede niet wegdenken", zei Lanoye nog na afloop. "Blijkbaar heeft oorlog geen legitieme basis meer nodig. De Verenigde Naties zijn ronduit belachelijk gemaakt. We staan voor een nieuwe wereldorde, een koloniale. We worden gemangeld tussen twee gevoelens, want om humanitaire redenen moet de oorlog zo snel mogelijk ophouden, maar als dat gebeurt, kan niemand nog een land, dat de meerdere is van een ander land, beletten zijn gelijk te halen onder het mom van een preventieve oorlog." Of hij dan toch niet een klein beetje blij is? "Natuurlijk, maar een prijs blijft de kriek op de taart en niet de taart zelf. Die heb ik al gehad door het boek te schrijven en de reacties erop."

Kenners hadden zeer hoog ingezet op Lanoye. Boze Tongen sluit immers zijn monstertrilogie over het hedendaagse België af, waardoor het nu het moment bij uitstek leek hem te bekronen. Bovendien was de jury, hoewel die uiteraard al samengesteld was nog voor het boek verscheen, op maat van Lanoye gesneden. De Vlaamse juryleden heten bijna-aandeelhouders van de N.V. L.A.N.O.Y.E en de enige Nederlandse eend in de jury-bijt, Sander Pleij, was ook de enige Nederlandse criticus die voor Lanoyes boek lovende woorden over had. Toch laat het rapport vermoeden dat het voor de vijf juryleden, waaronder ook nog Jeroen Overstijns, Marnix Verplancke en Bart Vanegeren, een aartsmoeilijke keuze betrof tussen Lanoye en De Jong. Verdeeld trokken ze naar Spa om er te kuren en een winnaar te kiezen. Over die duimlengte voorsprong zei Lanoye dat het prettig winnen is van een sterke tegenstander. "Ik kan toch alleen maar willen dat er veel goede boeken worden geschreven? Maar hoe moet Oek zich nu niet voelen? Hij is zeventien jaar bezig geweest met dat boek. Hij had die prijs verdiend!" Met die gevoelens van Oek de Jong viel het overigens wel mee: "Tom is een goede winnaar en dat het tussen ons zou gaan, had ik ook wel verwacht. Een biografie, hoe goed die ook is, kan het immers nooit van een roman winnen. Dat is gewoon een ander métier. Men moet dus dringend weer die non-fictie-prijs in het leven roepen. Aangezien er nog steeds grote welvaart is, kan dat denk ik geen enkel probleem zijn."

Zelden hebben verzen als die van Lanoye zoveel meer effect gesorteerd dan tv-beelden

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234