Maandag 24/06/2019

Bougie of Bibi: Met deze mannen wordt het niet anders

Een roterend reclamebord toont zowel Netanyahu als Herzog. Dinsdag zal blijken of de tweede ook effectief de plaats van de eerste inneemt als Israëlisch premier. Beeld REUTERS

Een half jaar na de Gaza-oorlog wordt in de campagne amper over dit conflict gesproken. Iran en de sociaal-economische achteruitgang domineren de debatten. En toch lijken vele kiezers zich onbewust de vraag te stellen: is er naast 'Bibi' Netanyahu een kandidaat die hen kan beschermen tegen de raketten van Hamas? Uitdager 'Bougie' Herzog doet het alvast goed in nieuwe peilingen.

Vanuit Europa of de Verenigde Staten lijkt het evident dat het vredesproces en de bloedige Gaza-oorlog van vorige zomer dé thema's zouden moeten zijn van de Israëlische verkiezingen die aanstaande dinsdag plaatsvinden. Een outsider die niet in Israël woont, zou ook weinig moeite hebben om het beleid van premier Benjamin Netanyahu terzake af te kraken en voor een alternatieve kandidaat te stemmen. Netanyahu voerde een militaire campagne die het leven kostte aan tweeduizend mensen, vooral Palestijnse burgers en kinderen, en slaagde er niet in om een duurzaam bestand met de Palestijnen te sluiten. Integendeel: veel wijst erop dat beide partijen zich voorbereiden op een nieuwe confrontatie.

Dat is ook het standpunt van de meeste Europese landen - al dan niet officieel - en zeker dat van de Amerikaanse president Obama: "We zijn Netanyahu beu." De meeste westerse leiders hopen op een overwinning van Isaac Herzog, de centrumlinkse oppositieleider die samen met voormalig justitieminister Tzipi Livni de Zionist Union leidt en in de peilingen een nipte voorsprong heeft op Netanyahu's Likoedpartij: 24 tegen 21 procent.

Maar in Israël zelf heerst er een hele andere gemoedstoestand. "Het vredesproces komt totaal niet aan bod in de campagne", zegt Brigitte Herremans, Midden-Oostenexperte bij Broederlijk Delen en Pax Christi Vlaanderen. "Met uitzondering van de kleine partij Meretz en de Joint List van Arabische partijen is er geen enkele beweging die echt opkomt voor de tweestatenoplossing en de verwezenlijking van de Palestijnse staat, ook Herzog niet. Met de tweestatenoplossing is blijkbaar geen electorale winst te halen. Vrede is van de politieke agenda, de meeste Israëli's geloven niet meer in een diplomatieke oplossing en zijn voorstander van een militaire doctrine; in Israël heerst een bunkermentaliteit. Steeds meer Israëli's gaan ervan uit dat er met Hamas niet te praten valt. 'Er is geen partner voor vrede', hoor je vaak. 'It takes two to tango. En als je geen danspartner hebt, heeft het weinig zin om op de dansvloer te gaan.'"

Eenzelfde geluid bij Guilel Treiber, een Israëli die in België woont en woordvoerder is van de organisatie Een Andere Joodse Stem: "Velen zien Hamas als een groepering die de staat Israël wil vernietigen en waarmee niet te praten valt. In Israël hoor ik vaak dat de dood van al die Palestijnse burgers een tragedie is, maar dat er geen andere manier is om Israël te verdedigen. Zeker voor rechts is disproportioneel geweld tegen de Palestijnen een way of life geworden. Het fatalistische idee dat een langdurig conflict met Hamas nu eenmaal onvermijdelijk is, nestelt zich diep in de Israëlische samenleving en dat verklaart waarom het eigenlijk geen verkiezingsthema is."

De huidige Israëlische premier Benjamin Netanyahu, die campagne voert. Beeld EPA

Onveiligheidsgevoel

De oorlog in Gaza mag dan al geen echt thema zijn, in het onderbewustzijn van veel kiezers woekert het onveiligheidsgevoel wel degelijk en Netanyahu lijkt daar voluit van te profiteren.

Guilel Treiber: "Netanyahu speelt in op de angstgevoelens van de kiezers. 'Als je voor links kiest, zul je snel geconfronteerd worden met IS', is een van zijn boodschappen. Hij probeert Isaac Herzog en de andere linkse kandidaten af te schilderen als halfzachte naïevelingen. Netanyahu beseft heel goed dat veel Israëli's van oordeel zijn dat enkel een sterke militaire leider een antwoord kan bieden op de permanente Hamas-dreiging. Ik ken veel mensen die zeggen dat ze maar al te graag links zouden stemmen maar dat ze dat niet kunnen omdat de huidige situatie een sterke leider vereist, een echte soldaat, een echte Mister Security. 'Als je Israël wilt redden, moet je Bibi stemmen', hoor ik steeds weer opnieuw."

De bekende Israëlische auteur Tom Segev zei ongeveer hetzelfde aan The Guardian: "Bibi is nog steeds de meest authentieke stem van de meerderheid van de Israëli's. Als er iets is wat die niet willen, is het een freier, een zwakke naïeveling die op alles toegeeft. Ook al hebben veel mensen een probleem met Netanyahu, er is niemand die denkt dat hij een freier zal zijn in de onderhandelingen met de Palestijnen. Het zou wel eens kunnen dat vele kiezers besluiten dat het veiliger is met Bibi dan met een mogelijke freier als Herzog."

Netanyahu lijkt met zijn veiligheidsdiscours in overdrive te gaan: vraag is of hij daarmee ook geen electoraal risico neemt. Zo is niet duidelijk of zijn beruchte toespraak in het Amerikaanse Congres over Iran van vorige week hem veel extra bewonderaars heeft opgeleverd. Treiber: "Netanyahu deed een poging om de nucleaire onderhandelingen tussen Iran en het Westen te saboteren en hoopte dat de Iraanse dreiging hét campagnethema zou worden. Wat hij steeds weer probeert te doen, is alle veiligheidsrisico's in dezelfde zak te stoppen: Iran, Hamas, IS. Vraag is of deze strategie niet al te doorzichtig is."

Hoewel sommige waarnemers beweren dat Netanyahu erin geslaagd is om vanuit het Amerikaanse Congres de campagne naar zijn hand te zetten, lijken de cijfers dat niet te bevestigen. Uit een peiling blijkt dat 90 procent van de kiezers niet overtuigd is van de Washington-toespraak. Meer nog: behoorlijk wat Israëli's vinden het een kwalijke zaak dat Netanyahu zich liet uitnodigen door de Republikeinen en daardoor frontaal in botsing kwam met president Obama: 29 procent van de kiezers vindt deze confrontatie met Obama geen probleem maar 43 procent vindt de kortsluiting met Obama wél een gevaarlijke evolutie.

Opvallend is dat ook hooggeplaatsten binnen de Israëlische veiligheidsdiensten en de diplomatie niet te spreken zijn over Netanyahu's ramkoers met het Witte Huis. 'Wie een Koude Oorlog begint met een partnerland dat jaarlijks 3 miljard dollar militaire steun geeft en cruciale geheime inlichtingen uitwisselt, schiet zichzelf in de voet', luidt de kritiek. Meir Dagan, tot 2011 baas van de Mossad, noemde de crisis met Obama "destructief voor de toekomst en de veiligheid van Israël" en riep de kiezers op om "Netanyahu van de macht te drijven".

Achilleshiel

De strategie van Netanyahu om op onveiligheid te hameren, wordt door velen uitgelegd als een poging om de blik af te wenden van de belabberde sociaal-economische situatie in Israël. Het is op dit thema waar de Zionist Union van Isaac Herzog punten wil scoren en de partij wordt daarbij geholpen door een nieuw overheidsrapport waaruit blijkt dat het voor veel Israëli's onmogelijk wordt om een woning te kopen of te huren. Tussen 2008 en 2013 stegen de huisprijzen met 55 procent en de huurprijzen met 30 procent. De salarissen bleven op hetzelfde niveau.

In 2011 kwam de onvrede over de sociale verarming aan de oppervlakte: jonge activisten zetten in het centrum van Tel Aviv tentjes op en dat leidde tot protesten die op hun hoogtepunt een half miljoen mensen op straat brachten.

Enkele weken voor het rapport over de onbetaalbare huisprijzen werd gepubliceerd, raakte nog een ander overheidsrapport bekend met gegevens over publieke uitgaven in Netanyahu's privéhuis: die verdubbelden de afgelopen jaren tot 120.000 dollar per jaar. Een groot deel van dat geld zou naar sushileveringen, kappersuitgaven en make-up gaan. De premier zou bovendien 1.000 dollar aan leeggoed in eigen zak hebben gestoken en een set tuinmeubelen van zijn residentie in Jeruzalem naar zijn privéhuis hebben laten overbrengen.

De Likoedpartij had het over een moddercampagne "waarmee onze tegenstanders de aandacht willen afleiden van de belangrijke zaken in dit land". Feit is wel dat het rapport over Netanyahu's uitgaven in combinatie met het rapport over onbetaalbare huizen een schadelijk beeld creëren: de wereldvreemde premier laat het breed hangen en lijkt alle voeling te hebben verloren met zijn bevolking die het steeds moeilijker heeft om het hoofd boven water te houden.

Isaac Herzog. Beeld AFP

Verrassing in spe

Gezien de huidige nek-aan-nekrace is de kans groot dat Netanyahu en Herzog ongeveer evenveel stemmen zullen halen. Hoe dan ook zullen beide kandidaat-premiers op zoek moeten gaan naar coalitiepartners.

Een groot verschil met de vorige verkiezingen is dat de kleine Palestijnse partijen voor het eerst met een gemeenschappelijke lijst opkomen en weleens 12 van de 120 zetels in de Knesset zouden kunnen veroveren. Palestijnse Israëli's vormen een minderheid van 20 procent en bij vorige verkiezingen ging slechts de helft van hen stemmen. Maar de nieuwe Joint List lijkt voor een nieuwe dynamiek te zorgen waardoor het electorale gewicht van de Palestijnse minderheid in Israël wel eens zwaar zou kunnen doorwegen. De leiders van de Joint List lieten al verstaan dat ze niet met Netanyahu in zee willen en wel geïnteresseerd zijn in een alliantie met Herzog.

Guilel Treiber: "De Joint List zou wel eens een belangrijke factor kunnen worden. Het is de eerste keer dat de Palestijnse burgers van Israël in gemeenschappelijk front naar de verkiezingen gaan. Het is niet uitgesloten dat zij derde partij van het land worden. We praten hier met andere woorden over een nieuwe kingmaker die kan bepalen welke premier er aan de macht komt."

Op zijn minst opmerkelijk: als de peilingen kloppen, is de kans groot dat de Palestijnse minderheid Netanyahu van de macht drijft en Isaac Herzog tot Israëls nieuwe leider troont.

Herzog, de anti-Netanyahu

Isaac Herzog, Netanyahu's belangrijkste uitdager voor de verkiezingen van aanstaande dinsdag, is veel minder bekend dan zijn rivaal. Maar deze 'positieve man met een positief imago' zou hem wel de loef kunnen afsteken.

Iedereen kent Benjamin 'Bibi' Netanyahu, de conservatieve Israëlische premier die sinds 1996 negen jaar aan de macht was. Havik, Thatcheriaanse neoliberaal, tegenstander van de tweestatenoplossing, voorstander van een keiharde militaire aanpak van Hamas.

Westerse leiders zijn Bibi liever kwijt dan rijk. Historisch zijn de woorden van de voormalig Franse president Sarkozy in een microfoon die per ongeluk nog aanstond: "Ik kan die Netanyahu niet uitstaan, het is een leugenaar." En al even historisch was Obama's antwoord: "Jij hebt misschien genoeg van hem maar ik heb elke dag met hem te maken."

Isaac Herzog is minder berucht en bekend, maar qua afkomst maakt hij wel deel uit van wat men de Israëlische aristocratie zou kunnen noemen: zoon van Chaim Herzog, de zesde president van Israël, en kleinzoon van Israëls eerste opperrabbijn. Hij groeide op in Tel Aviv, waar topfiguren als Yitzhak Rabin, Ariel Sharon en Moshe Dayan zijn naaste buren waren.

Herzog - bijnaam Bougie - studeerde in New York en Tel Aviv en tijdens zijn legerdienst werkte hij als inlichtingenofficier voor een elite-eenheid. In 2003 werd hij minister van Huisvesting en in latere regeringen kreeg hij onder andere de portefeuilles van Toerisme, Welzijn en Sociale Zaken.

Op meer dan één punt is Herzog de antipode van Netanyahu: zachte taal, beetje saai, weinig gevloek. Maar de politieke veldslagen die hij begon, heeft hij allemaal gewonnen. De strijd voor het partijvoorzitterschap van Labour won hij redelijk gemakkelijk. En Herzog maakt zich sterk dat hij ook het gevecht voor het premierschap zal winnen. "Ik wil winnen en ik zal winnen. Ik en niemand anders word de nieuwe premier van Israël."

Sommige waarnemers zeggen dat Herzogs succes in de peilingen vooral te danken is aan de stijgende anti-Bibi-koorts. "Zelfs een cactus kan in deze verkiezingen zetels halen want er zijn zoveel mensen die Netanyahu beu zijn", zegt Netanyahu's voormalige communicatiedirecteur Yoaz Hendel aan The New York Times. Tegelijk moest Hendel toegeven dat Herzog, "een positieve man met een positief imago", ook wel zelf het verschil aan het maken is. "Als ik de peilingen bekijk, kan ik niet anders concluderen dat Herzog goed bezig is."

Dat 'goed bezig zijn' heeft vooral te maken met het feit dat Herzog al maanden op dezelfde spijker slaat. "Sociaal-economisch gaat het niet goed met Israël: Netanyahu zorgde ervoor dat woningen onbetaalbaar zijn geworden en de koopkracht naar beneden tuimelde." Herzog omschrijft de Netanyahu-periode als 'nine years of nothing'. Ook Herzogs alliantie met de Hatnuah-partij van voormalig justitieminister Tzipi Livni bleek een goede zet.

Het Westen lijkt de bezadigde Herzog te verkiezen boven de politieke bulldozer Netanyahu. Vraag is of deze keuze uiteindelijk veel verschil zal uitmaken voor het vredesproces met de Palestijnen. De toon zal alvast veranderen en veel minder vijandig zijn, zeggen waarnemers. Herzog zelf belooft alvast om zich "voor de volle honderd procent" in te spannen om het vredesproces terug op de rails te krijgen.

Midden-Oostenkenner Brigitte Herremans heeft hierover haar twijfels: "De plannen van Herzog over de terugtrekking van de Israëlische nederzettingen in de Palestijnse gebieden zijn niet in overeenstemming met het internationale recht. Ook Herzog wil een groot nederzettingsblok als Goesh Etzion niet opgeven en verlangt dat de Palestijnen Israël als Joodse staat erkennen. Op het vlak van de realisatie van een leefbare Palestijnse staat zie ik weinig verschil tussen Likoed en Labour."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden