Donderdag 20/01/2022

'Bosch is de laatste der primitieven'

expo

rubenshuis pakt uit met meestertekeningen van jan van eyck tot hiëronymus bosch

Aan de Middeleeuwen komt voorlopig geen einde. Na Van Eyck in Brugge en voor de miniaturisten in Leuven worden in Antwerpen niet minder dan drie tentoonstellingen aan de Vlaamse primitieven gewijd. Het Rubenshuis is daarbij de blikvanger met vijftig meestertekeningen van Jan van Eyck tot Hiëronymus Bosch. Het is voor het eerst dat zoveel tekeningen samen te zien zijn. 'Een wereldprimeur', zegt Carl Depauw, conservator van het Rubenshuis en coördinator van het project. Bovendien dook er uit een privé-verzameling nog een Bosch-tekening op.

Berlijn / Van onze verslaggever

Eric Rinckhout

Drie Antwerpse musea slaan deze zomer de handen in elkaar. Rubenshuis, Museum Mayer Van den Bergh en het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten bundelen hun krachten voor één project omtrent de Vlaamse primitieven. De blikvanger is ongetwijfeld de tentoonstelling Meestertekeningen van Jan van Eyck tot Hiëronymus Bosch in het Rubenshuis met vijftig werken op papier van - behalve Van Eyck en Bosch - Rogier Van der Weyden, Hugo Van der Goes, Hiëronymus Bosch, Petrus Christus en Vrancke van der Stockt. De pers werd eerder deze week speciaal naar Berlijn gevlogen om in het gerenommeerde Kupferstichkabinett, samen met Wenen, Parijs, Londen en New York de belangrijkste bruikleengever, een voorproefje te krijgen: tentoonstellingscommissaris Fritz Koreny van de Weense universiteit lichtte er het project toe en gaf commentaar bij enkele tekeningen die deze zomer de reis van Berlijn naar Antwerpen maken.

In tegenstelling tot de schilderijen zijn de tekeningen van de Vlaamse primitieven nauwelijks bekend. Dat heeft vooral te maken met hun fragiele aard: vaak tekenden de meesters met een delicate zilverstift op papier dat met organische stoffen, zoals gemalen kippenbeentjes en lijm, bestreken was. De tekeningen mogen dan ook maar in beperkte mate aan het daglicht worden blootgesteld en worden in de prentenkabinetten gekoesterd: daarom duurt de expositie maar acht weken en reist ze niet elders naartoe.

Er zijn ook veel werken verloren gegaan omdat tekeningen lange tijd niet als een kunstvorm op zich werden beschouwd. Pas met Hiëronymus Bosch komt daar verandering in: hij beschouwde een tekening als een autonoom expressiemiddel. Ten tijde van de Vlaamse primitieven daarentegen waren tekeningen vaak kopieën van bestaande schilderijen. "De tekeningen dienden als basis voor nieuwe schilderijen, soms zelfs voor beeldhouwwerk", zegt Fritz Koreny. "Ook in het atelier van de meester werd veel gekopieerd door leerlingen, die zo een verzameling tekeningen met thema's en motieven konden aanleggen die ze later weer konden gebruiken."

In totaal zijn er momenteel een zeshonderd Vroegnederlandse tekeningen bekend. Daarvan komen er vijftig naar Antwerpen en van die vijftig zijn er een twaalftal 'eigenhandig'. Dat betekent dat die door de meester zelf zijn gemaakt. De overige zijn van de hand van medewerkers, leerlingen of navolgers, maar ze zijn allemaal vijftiende-eeuws.

"Nooit voordien hebben we zo goed naar die tekeningen gekeken", zegt Koreny, die al vijftien jaar werkt aan het Corpus van Duitse en Nederlandse tekeningen van 1375 tot 1500. "Over drie à vier jaar moet het werk rond zijn." De vijftig tekeningen in Antwerpen zijn een tipje van de sluier dat nu al wordt opgelicht. De catalogus die de expositie begeleidt, wordt een absoluut basiswerk.

De tentoonstelling opent met Van Eyck, meer bepaald met zijn Heilige Barbara uit het Antwerpse Museum voor Schone Kunsten. Het is een onvoltooid schilderijtje dat zich in het stadium van de voortekening bevindt. Van dit wonderlijke paneeltje dat een schat aan details bevat, wordt beweerd dat het Van Eycks laatste schilderij was. "Het is in elk geval zo uit zijn atelier vertrokken", zegt Koreny. De tentoonstelling wordt besloten met Bosch. Koreny geeft toe dat Bosch niet helemaal tot de Vlaamse primitieven kan worden gerekend. "Hij was de laatste van de Vlaamse primitieven, hij is een overgangsfiguur die vanuit de oude wereld de nieuwe wereld ontdekte." Hij is een innovator, een 'uitvinder', en zijn fantastische wereld staat in een schril contrast met de devote verstilling van bijvoorbeeld Van der Weyden.

Bosch levert de expositie ook enkele primeurs op: er dook een tekening op die zich lange tijd in een privé-verzameling bevond. Na onderzoek blijken twee tekeningen waarvoor kunsthistorici lange tijd geen aandacht hadden wel degelijk van de hand van Bosch te zijn.

Het Rubenshuis is niet eens zo'n vreemde plek om tekeningen van de Vlaamse primitieven te tonen. "Rubens was zelf een groot verzamelaar van die tekeningen", zegt Carl Depauw. "In de introductie tot de tentoonstelling hangen dan ook enkele werken die in zijn bezit waren en die hij deels bijgewerkt en overtekend heeft." De schatkamer van Mayer van den Bergh in het gelijknamige museum brengt het eigen schilderijenbezit uit de veertiende en vijftiende eeuw voor het voetlicht. Dat bezit werd recentelijk wetenschappelijk onderzocht: de diverse methodes en de resultaten worden samen met de schilderijen gepresenteerd. De tentoonstelling in Mayer van den Bergh loopt langer dan de andere, namelijk tot 20 oktober. Eind 2002 wordt bovendien het twintigste deel in het Corpus van de Vlaamse primitieven gepresenteerd, dat volledig gewijd is aan de museumverzameling.

Het derde deel van Heerlijke primitieven is de tentoonstelling Van Jan van Eyck tot Hans Memling in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten. De ongeveer vijftig primitieven in het bezit van het museum zullen herschikt en chronologisch gerangschikt worden, zodat de Vlaamse schilders geconfronteerd worden met buitenlandse meesters als Jean Fouquet en Antonello da Messina. Bovendien krijgt het museum twee belangrijke bruiklenen, waaronder acht panelen van Goossen van der Weyden, kleinzoon van Rogier.

In het museum loopt voorts nog steeds het omvangrijke restauratieproject van Memlings Christus met de Zingende en Musicerende Engelen, waarvan het publiek dagelijks de vorderingen kan volgen.

Heerlijke primitieven, van 14 juni tot 18 augustus. Informatie: tel. 070/233.799 en www.heerlijkeprimitieven.be. Het Rubenshuis werkt met tijdsblokken, reserveren is aanbevolen. Voorverkoop via 070/233.799, Prospekta (Grote Markt Antwerpen) en Fnac.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234