Donderdag 20/01/2022

Bont en blauw

Je reinste kitsch of pure kunst? Feit is dat het beroemde Delfts blauw zich wist op te werken van Chinese rip-off tot Hollands luxeproduct waar na liefst 400 jaar nog amper sleet op zit.

Hollands cultureel erfgoed dat na vier eeuwen nog steeds populair is: er zijn niet veel trends die beter doen dan Delfts blauw. En dan te denken dat dit aardewerk eigenlijk is ontstaan als Europese copycat van Chinees Ming-porselein dat ontdekkingsreizigers tussen de thee en de opium meetorsten van hun overzeese bestemmingen, 400 jaar geleden. De Chinezen maakten toen al 1.000 jaar porselein.

Het typische blauwwitte porselein dateert al van de 13de eeuw, toen de Mongoolse veroveraars kobaltkleurstof meebrachten vanuit Irak. Ze noemden het 'Mohammed blauw' en het was duurder dan goud. Omdat het blauwbeschilderde fijne porselein superschaars was - en dus vreselijk duur - probeerden de Europeanen het na te maken. Fransen, Italianen, Spanjaarden, Portugezen, Hollanders, Vlamingen: iedereen deed een poging. Maar tevergeefs. Pas in 1708 zou een Duitser er als eerste westerling in slagen om porselein te maken.

Maar de pottenbakkers uit het Nederlandse Delft maakten wél heel overtuigende replica's in aardewerk. Dankzij tinglazuur - een Vlaamse uitvinding nota bene - leek de gebakken klei net wit porselein.

"Het was natuurlijk niet doorzichtig, zoals porselein", weet Femke Diercks, keramiekconservatrice van het Amsterdamse Rijksmuseum dat 's werelds mooiste collectie Delfts blauw heeft. En als er een stukje afbrak, was het bruin in plaats van wit. Maar toch was het een overtuigende kopie."

Eekhoornhaar

Hoewel goedkoper dan zeldzaam Chinees porselein, was Delfts keramiek een absoluut luxeproduct. Een Delfts bord kostte al vlug een maandsalaris. Maar voor wie een beetje mee wilde zijn in de 17de eeuw, was Delfts keramiek een must have. Rijke Hollanders ontleenden hun status dus aan hun serviesgoed.

Om aan de gigantische vraag te voldoen, waren er in Delft tientallen ateliers waar alles met de hand werd gemaakt. Er waren ook veel uitgeweken Antwerpse faiencebakkers bij. Het schilderwerk gebeurde met borstels van - jawel - marter- en eekhoornhaar. Eerst waren het vooral chinoiserieën, later ook oer-Hollandse motieven zoals molens en schepen. Ook de vormen werden steeds Hollandser. Denk maar de gigantische bloemenpiramides of tulpentotems.

Van die tientallen ateliers is er nog maar ééntje overgebleven: De Koninklijke Porceleyne Fles. Zij produceert al bijna 400 jaar op precies dezelfde manier. Tot vorig jaar had je ook nog Tichelaar in Mak- kum, maar zij stopten de productie wegens te verlieslatend.

Toch blijft de populariteit van Delfts blauw overeind. De goedkope toeristische massaproductie draait op volle toeren. Grappig: vooral Aziatische toeristen zijn verzot op deze Hollandse namaak van hun eigen erfgoed.

Maar ook hedendaagse designers, modeontwerpers, architecten en kunstenaars halen hun neus niet op voor Delfts blauw. 'Het succes van Delfts aardewerk zit 'm grotendeels in de esthetische kleurencombinatie van blauw en wit", aldus conservatrice Diercks. "Harmonieus, fris en rustgevend. Ook de mix van oost en west is cruciaal. Het blijft een Chinees product in een westers jasje. Aan Delfts blauw kleeft verder een nostalgisch gevoel: het staat symbool voor een Holland dat intussen allang niet meer bestaat."

Dat is wellicht de reden dat veel Nederlandse designers graag nog eens teruggrijpen op het roemrijke verleden van hun geboorteland. Marcel Wanders maakte een reeks vaasjes volgens oude traditie. Ook Hella Jongerius en Studio Job doken in het ambacht. Architect Rem Koolhaas gebruikte Delfts blauw zelfs voor zijn Casa da Musica in Porto.

Tentoonstellingen

Piet Hein Eek - vooral bekend van zijn sloophouten meubels - maakte voor koffiemerk Douwe Egberts een stoere versie van het Delfts blauw servies. Op de kloeke koffiekoppen staat een print die op het eerste gezicht een elegant kobaltmotiefje lijkt. Maar wie beter kijkt, ziet een pêle-mêle van scheepjes en molens die over en door elkaar zijn gedrukt. Eek: "Door de traditionele Delfts blauwe motieven over elkaar te leggen krijg je een doorsnede van de Hollandse Glorie."

Hoeveel daar nog van over is, mag u zelf beslissen.

Er lopen nu twee tentoonstellingen over Delfts blauw. Nog tot 1 september kun je in Museum Prinsenhof in Delft gaan kijken naar 'Delfts Blauw: Kunst of Kitsch'. Het Museum of Fine Arts in Boston toont nog tot 14 juli hedendaagse versies op de expo 'New Blue and White'.

Van bord tot ketting: Gesine Hackenberg maakt juwelen van alledaagse objecten, waaronder ook van Delfts blauw servies.

Asjemenou, ook dit is Delfts blauw

De bewierookte Rodarte-zusjes knipoogden met hun zomercollectie voor 2011 flink naar het Holland van weleer met deze zijden jurk en sleehakschoenen met blauwwitte print.

Landgenoot Wim Delvoye leent ook bij de noorderburen. Eind jaren tachtig beschilderde hij gasflessen en zaagbladen met het typische Hollandse blauw.

Geïnspireerd op Vermeers Melkmeisje: deze Milkmaid-dildo in keramiek en kurk. Een ontwerp van Studio Oooms. Te koop voor 119 euro.

De 21ste-eeuwse interpretatie van de tulpenvaas volgens het Nederlands-Belgische designduo Studio Job.

Verkozen tot lelijkste gebouw van Nederland. De Stadshaard - een warmtekrachtcentrale - in Enschede is volledig bedekt met Delftse tegels, voorzien van hedendaagse voorstellingen zoals stekkers en elektriciteitsmasten.

De herinterpretatie van een Lacoste-polo van de Chinese kunstenaar Li Xiaofeng: een porseleinen exemplaar met oosterse motieven én krokodilletjes. Depolo bestaat uit 317 porseleinen stukjes.

Tijdens de Brit Awards een paar jaar geleden trad Lady Gaga op in een niemendalletje met Delftse print.

In maximaal één minuut beschilderde Marcel Wanders een reeks vazen borden en sculpturen in het typische blauw om ze vervolgens te produceren. Wanders' manier om massaproductie een artistieke en ambachtelijke toets te geven.

Robert Dawson noemt zijn werk 'esthetische sabotage'. Van deze spin-borden zijn twee versies: eentje lijkt snel rond te tollen, de andere iets minder vlot. Maar het is gezichtsbedrog. Het is gewoon een print.

Voor hun Blow Away Vase scande het Deense designtrio Front Design een originele Delftse vaas in. Vervolgens simuleerde 3D-software een flinke windstoot.
Te koop via Moooi.

De Nederlandse architect Rem Koolhaas gebruikte azulejos - zeg maar Portugees Delfts blauw - voor zijn Casa da Musica in Porto.

Ontwerper Daniel Hulsbergen herstelt kapotte Delftse vazen door middel van een ander Oudhollands ambacht: mandenvlechten. De combinatie van deze twee traditionele technieken geeft een hedendaags resultaat.

Vooral bedoeld voor de buitenlandse markt, deze Delfts blauwe variant opNijntje. Op authentieke wijze gemaakt door De Porceleyne Fles uit Delft x

De Nederlandse designer Marcel Wanders geeft commentaar op de teloorgang van cashgeld en het spaarvarken.

The Killing of the Piggy Bank doet ook dienst als bloemenvaas.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234