Woensdag 01/12/2021

Bondgenootschap zoekt nieuwe jeugd

Binnen de NAVO heerst een bitsige richtingstrijd. Sommingen menen dat de alliantie een mastodont moet worden die overal ter wereld kan ingrijpen. Anderen vinden dat het bondgenootschap niet moet overdrijven met allerhande nieuwe missies. Na zes decennia komt er een verjaardag van bezinningen aan.

Door Frank Schlömer

BRUSSEL l De strijd gaat ook tussen diegenen die maar verder willen gaan met de opname van nieuwe lidstaten en anderen die dat nu niet willen, vooral om Rusland niet voor het hoofd te stoten. Een nieuw Strategisch Concept zal de NAVO-doelstellingen herformuleren.

Net zoals bij het halfeeuwfeest tien jaar geleden zit de NAVO ook nu weer in oorlog. In 1999 waren er de bombardementen op Belgrado en Servië, die men als 'humanitaire oorlog' aanprees en waarbij de NAVO zich de facto tot de luchtmacht van de UçK-militie maakte, het Kosovaarse Bevrijdingsleger. Nu is er de oorlog in Afghanistan, de strijd tegen het georganiseerde terrorisme, die een schaduw over de feestelijkheden werpt. Nog nooit heeft het bondgenootschap op zo'n grote schaal oorlog gevoerd en VS-president Barack Obama zal in Straatsburg-Kehl zelfs om nog meer inspanningen komen vragen.

Oorlog in Afghanistan

Met een leger van meer dan 55.000 manschappen, verspreid over heel Afghanistan, probeert de NAVO het land te stabiliseren en de heropbouw voor te bereiden. Behalve de 26 lidstaten nemen nog 15 andere landen deel aan de International Security Assistance Force, ISAF.

Anno 2009 is de NAVO een grote multinationale coalitie onder leiding van de Verenigde Staten, een politiek-militair bondgenootschap dat in de loop van de jaren meer ambities heeft gekregen en dat geëvolueerd is van louter militaire macht tegen het communistische blok naar een instelling die zichzelf een vredes- en preventieopdracht heeft aangemeten.

Maar Afghanistan begint veel vragen op te roepen, als het al niet tot een trauma is geworden. Het machtigste militaire blok op aarde slaagt er maar niet in om het straatarme land aan het andere eind van de wereld onder controle te krijgen en de bendes van de taliban en hun bondgenoten te verslaan.

De alliantie is verdeeld over hoe ze het juiste evenwicht moet vinden tussen het handhaven van de veiligheid op het Europese continent en het uitvechten van missies zoals in Afghanistan. Een mislukking in Afghanistan zou een zware klap zijn voor het bondgenootschap en zijn credibiliteit.

Binnen de eigen rangen is men het lang niet over alles eens, maar over een ding wel: men kan niet blijven teren op het succes in de Koude Oorlog. Na WO II heeft het bondgenootschap veertig jaar standgehouden tegen het machtige communistische blok. Het Warschaupact is net zoals de Sovjet-Unie (1991) uiteengevallen, de stallietstaten van de USSR zijn hun eigen weg gegaan, maar de NAVO is er nog en ex-Oostbloklanden zijn inmiddels zelfs in haar rangen opgenomen.

De NAVO beseft echter al te goed dat er van het oorspronkelijke doel van 1949 geen sprake meer kan zijn. Dat werd destijds lapidair omschreven door Lord Lionel Ismay, de eerste secretaris-generaal van de alliantie. "To keep the Russians out, the Americans in and the Germans down." De sloop van het IJzeren Gordijn heeft gemaakt dat er van de Russen geen dreiging meer uitgaat, ze hebben inmiddels zelfs een partnerschap met de NAVO afgesloten. De NAVO was haar grote tegenstander kwijt, belandde in een identiteitscrisis en wist even geen blijf met haarzelf.

De Duitsers eronder houden, kon ook al geen opgave meer zijn. Kanselier Konrad Adenauer had zijn land - toen nog West-Duitsland - al in 1955 lid gemaakt van de militaire club en sinds de hereniging (1990) is ook het andere deel - de DDR - automatisch toegetreden. Duitsland was weer een groot, maar toch gewoon land geworden, dat verankerd was in de EU en een betrouwbare NAVO-partner bleek, die zelfs de grondwet omzeilde en aan militaire missies buiten het eigen territorium ging deelnemen.

Er alleen maar voor zorgen dat de Amerikanen een zware voet aan de grond hielden op het oude Europese continent, kon geen voldoende bestaansreden zijn voor de NAVO en de alliantie worstelde met een identiteitscrisis, stelde zich vragen over haar strategische doel en wist blijkbaar niet goed meer wat haar missie was.

De Balkan bracht een heroriëntering van het denken en daar kwam prompt 'handelen op het terrein' uit voor. De NAVO bleek de enige die een einde kon maken aan de oorlogen in voomalig Joegoslavië en ter plekke de pacificatie ging volgen.

Bosnië is er gekomen, al wordt duidelijk dat dit op termijn geen leefbaar geheel is. Het waren NAVO-soldaten die op jacht gingen naar gezochte oorlogsmisdadigers, lange tijd zonder veel succes, maar Radovan Karadzic zit inmiddels wel in Den Haag. Kosovo is een zelfstandige entiteit geworden, die nog wel geen land is, maar de Albanese bevolking wordt tenminste niet meer uitgemoord.

Dat premier Luis Zapatero van NAVO-lidstaat Spanje inmiddels beslist heeft zijn 620 militairen uit Kosovo terug te trekken, zet kwaad bloed in Brussel omdat men op het hoofdkwartier een domino-effect vreest. Andere leden die ook hun twijfels hebben over hun aanwezigheid in Kosovo zouden er een inspiratiebron kunnen in vinden. Ook over Kosovo lopen de meningen binnen de lidstaten uiteen. Zapatero zal er op de top van Straatsburg-Kehl worden op afgerekend, maar wellicht alleen achter gesloten deuren.

De aanslagen van 11 september 2001 hebben een nieuwe impuls gegeven. Het sluimerende artikel 5 van het NAVO-charter werd ineens naar de voorgrond gerukt. Een aanval op één lidstaat wordt beschouwd als een aanval op alle leden. De strijd tegen het internationale terrorisme kwam naar het centrum van de gedachtegangen en Afghanistan werd er de emanatie van.

Over het bewuste artkel 5 van het NAVO-handvest kwam er nog maar vorige zomer een zucht van opluchting op bij individuele lidstaten, toen het niet moest worden bovengehaald in de zaak Georgië. In diverse NAVO-hoofdsteden was men maar wat blij dat het Kaukasusland nog geen lid van de alliantie was of het bondgenootschap had zijn troepen moeten sturen om president Michail Saakasjvili bij te springen.

Dat zou een regelrechte confrontatie met de Russen geworden zijn, om een man te helpen die zo onverstandig was geweest Zuid-Ossetië met militair geweld tot de orde te roepen, terwijl hij wel kon weten dat Moskou niet lijdzaam zou toezien. Tbilisi blijft ook na het zomeravontuur van 2008 voor verdeeldheid binnen de NAVO zorgen.

Tegenstander Rusland

Velen zijn maar wat tevreden dat het niet gebeurd is, wat overigens niet wegneemt dat het dossier Georgië ook in Straatsburg-Kehl weer zal rondspoken. Evenals Oekraïne trouwens, waarvoor ook al een paar keren de NAVO-poort op een kier is gezet. Ook Kiev wil niets liever dan de beschermende NAVO-arm boven zich voelen. Lidmaatschap is één ding, maar het risico op een potentiële confrontatie met de Russen wekt lang geen geestdrift op bij alle NAVO-leden.

Maar er is nog meer bezorgdheid. Er is de deelname aan grootschalige militaire missies in verafgelegen landen, maar er is ook het besef dat de veiligheid in de eigen Europese regio nog niet overal gegarandeerd is. De spanningen in de Kaukasus blijven en er zijn nieuwe op komst, Servië, Bosnië, Kosovo blijven factoren van onstabiliteit, de Grieken blijven met hun lachwekkend gedoe de dwergstaat Macedonië buiten EU en NAVO houden en de Russen blijven met hun omsingelingscomplex zitten.

Wie even op de kaart kijkt, ziet overigens dat het helemaal niet uitsluitend om een complex van Moskou gaat, de NAVO is van noord tot zuid echt bezig Rusland met alliantieleden te omgeven, een operatie die met de opname van Oekraïne en Georgië helemaal rond zal zijn. Valdimir Poetin fulmineert niet helemaal ten onrechte tegen de omsingelingstactiek, de realiteit op de Europese landkaart is overduidelijk.

Oud-VS-president George W. Bush mocht nog zo vaak herhalen dat zijn raketschild boven centraal Europa niet tegen Rusland maar tegen 'schurkenstaten' was gericht, het Kremlin geloofde daar niets van. Het is een goed teken dat de nieuwe president Barack Obama die beslissing van zijn voorganger wil herzien en dat hij dat in Straatsburg-Kehl en daarna in Praag ook zal zeggen. Al was het maar omdat hij weet dat men Rusland het liefst niet verder frustreert en beseft dat alvast één belangrijke NAVO-staat daar zeker niet zal aan meedoen, Duitsland.

De NAVO zou beter niet vergeten dat Duitsland, belast met zijn oorlogsverleden, een grote stap gezet heeft door zich in Afghanistan in een oorlogssituatie te begeven. Duitsland is verveeld met de verdeeldheid op dat vlak, maar zit hoe dan ook met dat tweede belangrijke punt: het wil zeker geen gedoe met de Russen. Voor Duitsland is Rusland een centrale staat binnen zijn diplomatieke actieradius. De wederzijdse belangen zijn van een nauwelijks te overziene omvang en Berlijn is er veel aan gelegen om goede betrekkingen met Moskou te hebben.

Tot ongenoegen van Duitsland wordt er wel eens over de komst van een nieuwe Koude Oorlog gepraat, maar dat is wat Berlijn vooral niet wil. Gerhard Schröder, een verre erfgenaam van Willy Brandt, wilde dat niet, maar Angela Merkel zeker ook niet. Ze zal dat met nadruk in Straatsburg-Kehl gaan zeggen. Haar idee dat Oekraïne en Georgië maar beter nog geen NAVO-lid worden, is niet veranderd.

Generaal Sarkozy

2009 kan een sleuteljaar worden voor de NAVO. Er zijn veel dilemma's en meningsverschillen, maar er beweegt ook veel. Washingtons nieuwe man in het Witte Huis ziet een prioriteit in vernieuwde banden en wil af van de nefaste noties van zijn voorganger over 'het oude Europa'. Voor Obama blijft de trans-Atlantische alliantie de basis voor onze gemeenschappelijke veiligheid, maar wat voor een NAVO stellen de Amerikanen zich voor?

Moet men haast maken met de uitbreiding in oostelijke richting of wordt er geluisterd naar de lidstaten die dat niet willen? Moeten er militaire bases komen in de Baltische staten, dus vlak onder het venster van de Russen? Moet de NAVO de taak van de beveiliging van de energietoevoer op zich nemen? Moet zelfs artikel 5 worden ingeroepen als de Russen nog eens de gaskraan dichtdraaien en NAVO-landen weer in de kou komen te zitten?

En wat met de nieuwe rol van Frankrijk? "Generaal Sarkozy wil naar Brussel oprukken", spotten Franse media toen hij eerder deze maand besliste om weer deel uit te maken van de militaire commandostructuur. Charles De Gaulle, die Frankrijk in 1966 uit de NAVO zette en de zes VS-bases in zijn land sloot, zal zich omdraaien in zijn graf.

"Een geïsoleerd land kan geen invloed uitoefenen", repliceerde Sarkozy en haastte zich er bij te zeggen dat Parijs echter wel de alleenzeggenschap over de Franse atoommacht behoudt. Tegelijk wil Sarkozy dat de EU haar defensiepolitiek versterkt, zodat de NAVO en de EU elkaar kunnen aanvullen, zonder dat Europa op defensiegebied totaal afhankelijk is van de VS.

Zelfs al gaat men nog niet eens helemaal akkoord over wie, ter opvolging van Jaap de Hoop Scheffer, de nieuwe secretaris-generaal moet worden, men is het wel eens dat de NAVO op haar verjaardagstop zichzelf nieuw leven moet inblazen. Daarom wordt druk geflirt met een nieuw 'strategisch concept', waarin de toekomstige koers wordt uitgestippeld.

Jaap de Hoop Scheffer heeft het onlangs al op voorhand gezegd: "We staan op een kruispunt en we moeten goed uitkijken welke richting we uit moeten."

Van oorspronkelijk doel van de NAVO in 1949, 'To keep the Russians out, the Americans in and the Germans down', blijft zestig jaar later geen spaander heel

NAVO-baas Jaap de Hoop Scheffer:

We staan op een kruispunt en moeten goed uitkijken welke richting we uit gaan

n President Nicolas Sarkozy heeft Frankrijk na ruim veertig jaar weer de militaire commandostructuur van de NAVO binnengeloodst. 'Een geïsoleerd land kan geen invloed uitoefenen', zegt Sarkozy. 'Generaal Sarkozy wil naar Brussel oprukken', spotten de Franse media.

n Soldaten van de ISAF-troepenmacht aan het werk in Helmand, Afghanistan.

n Het NAVO-hoofdkwartier in Evere.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234