Dinsdag 03/08/2021

'Boeken moet je degusteren'

Hij leest en herleest. Hij is wiskundige, filosoof en hoogleraar logica en wetenschapsfilosofie aan de VUB. Hij verfoeit de gedachte dat wiskunde niets te maken heeft met literatuur. Een portret van Jean Paul Van Bendegem aan de hand van de romans die zijn doen en laten bepaald hebben en dat nog steeds doen.Door Anna Luyten / FOTO Eric de Mildt

Straks maakt hij "de overstap naar het regime van de monnik". Zo omschrijft hij het voor zichzelf. Dan trekt hij met zijn vrouw enkele weken naar een boerderij in Sint-Laureins met een stapel boeken en boekenbijlagen. "De dagen zijn er identiek: opstaan wanneer we wakker worden, ontbijten. Het ritueel van eerst de stapel van dertig boekenbijlagen van De Morgen, De Standaard en Le Soir wegwerken a rato van twee per dag. 's Namiddags leg ik met de bosmaaier het gras plat. Dat is het ontspannende van de monotonie. Daarna een aperitief en dan de hele avond lezen. "Dan zijn we van de wereld weg. Ik let erop het genot hoog te houden. Savoureren. Niet willen doorlezen, geen verschillende boeken door elkaar lezen zoals ik tijdens het jaar doe, maar een boek per dag afwerken. Nadat ik een boek uitgelezen heb, heb ik wel de neiging om onmiddellijk aan het volgende te beginnen. Behalve bij die ene uitzondering, en die staat in mijn lijstje op nummer één.

'BEFORE SHE MET ME'

Julian Barnes

Van Bendegem: "Ik ben een potentiële moordenaar. Dat heb ik door het lezen van dit boek ontdekt. Ik heb lang het idee gehad dat ik greep had op mijn leven. Maar na het lezen van dat boek dacht ik: 'Neen, het is niet zo.' Ik kon me perfect herkennen in de beschrijving van de man bij wie een obsessie toeslaat.

"Die roman over een geschiedenisprofessor die alles over het verleden van zijn nieuwe vrouw wil weten, begint heel onschuldig. Hoe gaat dat. Je ontmoet elkaar. Je begint een relatie. Het lijkt normaal dat je geïnteresseerd bent in de voorgeschiedenis van de persoon die je leert kennen. Maar voor het hoofdpersonage wordt dat stilaan een obsessie. En het boek is zo geschreven dat als je niet oplet - en ik heb dus niet opgelet - je meegaat in het denken van die man. Ik ging mee in elke stap die hij zette. Ik ging mee in zijn bezetenheid. Het was zo plausibel. Maar aan het einde pleegt hij wel een moord. En ik dacht: 'Ja, Jean Paul, zoiets kan jou ook overkomen.'

"Na het lezen van dat boek heb ik even niets gelezen. Ik ben voor een deel rustiger geworden ten opzichte van het verleden van een geliefde. Ik hoef het niet per se allemaal te weten."

'SLAPSTICK OR LONESOME NO MORE'

Kurt Vonnegut

"Ik ben gefascineerd door de levensloop van Kurt Vonnegut. Hij is een man die Dresden overleefd heeft. Je zou gelatenheid van hem verwachten. Maar neen, integendeel. In de Verenigde Staten als atheïst en vrijdenker door het leven gaan, je moet het maar doen. Ik hou van zijn hele oeuvre. In zijn sciencefiction is hij nog grappiger dan in andere werken. Er zit een aspect van bevrijding in zijn literatuur. Hij schrijft met een humor die zo zwart en tegelijk zo effectief is. En in Slapstick or Lonesome No More zit evengoed het verdriet om de dood van zijn zus.

"Ik wil niet binnendringen in het leven van iemand anders. Maar wat me wel nieuwsgierig maakt, is hoe bepaalde mensen het vraagstuk 'hoe sta ik in het leven?' oplossen. Ik heb de neiging om op te kijken naar mensen die duidelijk in het leven staan. Ik ontleen er sterkte aan. Of op zijn minst een besef van: zo gaat het dus ook, het is niet zo dat de wereld op een bepaald moment instort."

TIMBUKTU

Paul Auster

"Het is het verhaal van een hond die beseft dat zijn meester stervende is. Om eerlijk te zijn, heb ik op het einde toch met de vraag gezeten hoe het kwam dat ik veel meer meeleefde met de hond dan met de mensen in dit verhaal. Je zou toch verwachten dat mijn empathie zou uitgaan naar de andere mensen, maar in dit geval had ik zo te doen met de hond. Die hond kan de wereld mentaal wel aan maar beschikt niet over de middelen om greep te krijgen op de gebeurtenissen, hij ziet het onheil niet aankomen. Hij kan niet ingrijpen. Je zou hem willen beschermen. Die volwassenen maken hun eigen keuzes, dat is hun probleem. Maar hij heeft geen keuzemogelijkheden.

"Het protestantse gedachtegoed is er in mijn jeugd ingestampt. Er is iets wat mijn leven kleurt: het begrip verantwoording. Wat je ook doet, je moet altijd bereid zijn om daar zelf verantwoording over af te leggen, publiekelijk zelfs. Dat leidt tot inertie. Want stel dat ik iets doe en ik kan het niet verantwoorden. En voor wie denkt dat het protestantisme zou aanzetten tot een grote daadkracht: dat geldt alleen voor zij die zich voldoende geruggensteund weten door de Grote Baas. Ik heb nooit begrepen wat voor iemand dat nu was."

KAAS

Willem Elsschot

"Mijn thuisomgeving was zeker niet anticultureel maar wel acultureel. Het werd niet aangemoedigd, het werd niet ontmoedigd. In mijn ouderlijke huis lagen welgeteld twee boeken: de statenbijbel en een boek dat strikt persoonlijk tot mijn vader behoorde. Het was een werk in twee volumes: de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Toen mijn tweede broer na zijn huwelijk het huis uit was, ging ik snuisteren in zijn slaapkamer. Ik was zestien en nieuwsgierig. Ik schoof de lade van zijn nachtkastje open en vond er het verzamelde werk van Elsschot. Hij had het gekregen op de handelsschool.

"En ik las Kaas. Dat was geen literatuur, dat ging over mij. Het ging over mijn achtergrond, over handel drijven. Mijn vader was groothandelaar in groenten en fruit. Import, export. Kaas beschreef de leefwereld van het zakendoen die ik herkende: de verwachtingen die men heeft, de ontgoochelingen. Mijn grootvader heeft als groothandelaar de Tweede Wereldoorlog met moeite doorstaan. Het geloof had daar zeker mee te maken. Aan de zwarte markt meedoen, was uitgesloten. Mijn vader en zijn broer zagen de deals aan hun neus voorbijgaan. Dat heeft bij mijn vader zeker het idee losgemaakt dat je ook te streng in de leer kon zijn. Hij zei altijd: 'Ik heb een contract met God: de zondag is van Hem, de week is van mij. Anders kan ik geen zaken doen.'

"Wie altijd de waarheid vertelt, kan geen zaken doen. Ik hoorde hem soms onderhandelen, een hoge prijs vragen, die niet krijgen en een kwartier later zeggen: 'Het is meer geworden dan ik had gedacht.' Als kind begreep ik dat soort berekeningen niet. Toen ik Kaas las, dacht ik: 'Dit zal mijn vaders leven zijn.'

"Ik heb later op vraag van Pat Donnez nog eens Tsjip gelezen en ben verliefd geworden op de passage achteraan waarin een analyse staat van de openingszin. Ik ben ervan overtuigd dat we van een frenologische erfenis af moeten geraken waarbij ons ingepeperd is dat er zoiets bestaat als een wiskundeknobbel en een talenknobbel. Zowel de wereld van de wiskunde als die van de literatuur heeft iets te maken met het creëren van werelden. Eens je in die wereld binnenstapt, heb je een strenge logica. Het is fascinerend hoe een tekst gemaakt wordt opdat hij iets met een lezer zou doen. Ik ben geïnteresseerd geraakt in wiskunde omdat het zo'n troost bood. Het was een vlucht. In de wiskunde klopte alles. Wiskunde heeft iets paradijselijks: hier is alles in orde, geniet er maar van. Maar literatuur heeft dezelfde vraag naar consistentie. Ook zij geeft de troost van de schoonheid waarin alles klopt."

EXERCICES DE STYLE

Raymond Queneau

"Ik weet niet meer welk boek van Queneau ik als eerste las. Misschien Cent mille milliards de poèmes of Zazie dans le métro. Dat hij wiskundige was, heb ik pas later ontdekt. Samen met François Le Lionnais heeft hij een literaire en wetenschappelijke onderzoeksgroep opgericht, een werkplaats voor potentiële literatuur, OuLiPo. Vind ik prachtig.

"In Exercices de style legt hij de techniek van het schrijven bloot. Je wilt als lezer de onderliggende regels van het schrijven begrijpen. Net zoals Elsschot in die passage in Tsjip laat zien dat je het schrijven op een systematische manier kunt aanpakken, toont Queneau aan dat het over een methode gaat. Hij herschrijft eenzelfde scène - een man die op een bus stapt en een medepassagier ontmoet - op 99 verschillende manieren. Hij legt op een handige manier het ambacht van de literatuur bloot. Het boek is zelfs verstript in 99 tekenstijlen.

"Er zijn zoveel manieren om een banaal verhaal te vertellen. Het was een zeer instructief boek voor mij. In die mate zelfs dat ik nu ook in mijn wiskundig-filosofisch onderzoek de gedachte verdedig dat je hetzelfde kunt doen voor wiskundige bewijzen. Een wiskundig bewijs is ook een verhaal. En er zijn mooie manieren om dat te vertellen, en er zijn lelijke. Ook in het wiskundige bewijs zit een deel retoriek.

"We blijven toch nog altijd het romantische idee koesteren van de kunstenaar die bij het lege doek voor zijn schildersezel staat met de verf en borstel in de aanslag, wachtend op een idee. De kunsten hebben muzes nodig. Wetenschappers moeten het zonder doen. Er is geen muze voor de scheikunde, hoewel ik denk dat als zij de structuurformule van een macromolecule proberen te achterhalen, ook best een muze kunnen gebruiken."

THE HOUND OF THE BASKERVILLES

Arthur Conan Doyle

"Een detectiveverhaal. Het kan banaal klinken. Maar er zit een persoonlijke dimensie aan. Het had te maken met mijn verlegenheid. Ik ben Conan Doyle beginnen te lezen op de middelbare school. Ik vond het zo knap dat iemand door alleen maar naar een ander te kijken in staat was te zeggen: 'Ik zie dat u met de trein gekomen bent' - 'Ha. Hoe weet u dat?' - 'Ik zie dat uw ticket uit uw vestzak steekt.'

"Dat iemand door observatie, zonder veel te moeten zeggen en zonder veel social talk, zoiets kon. Dat zou voor mij heerlijk geweest zijn. In die boeken van Conan Doyle en de avonturen van Sherlock Holmes bleek het mogelijk dat je zonder risico op afwijzing op iemand kon toestappen omdat de slaagkansen vooraf konden worden opgemaakt door deductie. Een waanzinnig idee natuurlijk dat zoiets in het echte leven ook zou lukken.

"Sherlock Holmes slaagde er telkens weer in dat element te zien dat anderen niet gezien hadden. Het hing ook wel samen met wiskunde. Je ziet een verband in een situatie waarvan anderen zeggen: wat is hier nu over te zeggen. Door het geduld van het kijken en de associatie kun je dingen zien die anderen niet zien.

"Ik ben nog altijd een observator. Een trein die te laat komt is voor mij geen probleem. Ik wil rustig een kwartier op een perron staan. Ik kijk naar mensen. Ik vind het zo mooi om te zien hoe anderen met wachten omgaan. Die observerende blik is mijn band met de wereld. Ik draag sinds mijn jeugd een onzekerheid met me mee, gekoppeld aan die verlegenheid van vroeger. De wereld heeft iets - toen zeker - bedreigends. Ik wil maximale informatie over de wereld. Ik ben een ramp als reiziger. Bij ieder congres in het buitenland hoop ik dat ze afbellen. Ondertussen heb ik wel een zeker stukje van de wereld gezien. Het moet. Het betert met de jaren.

"Om terug te gaan naar het boek: The Hound of the Baskervilles is een specifiek verhaal. Holmes werd zo populair dat hij Conan Doyle de keel begon uit te hangen. Eigenlijk wilde hij erkend worden voor zijn historisch werk. Hij maakte komaf met Holmes en zijn aartsvijand, de wiskundige, door hen samen te laten verdwijnen in de afgrond. Conan Doyle dacht: klaar. Maar de reactie was dermate groot en uitgevers begonnen zulke grote sommen te bieden dat Conan Doyle een verhaal schreef dat zich nog afspeelt voor The Final Problem. Het werd een mysterieverhaal waarin - typisch Holmes - hij alle mysteries verklaart.

"Ik ben nu samen met mijn vrouw de hele televisiereeks weer aan het bekijken, met Jeremy Brett in de hoofdrol. Een prachtige verfilming van de boeken. Want om eerlijk te zijn: Holmes was arrogant. A pain in the ass. Hij weet wat hij kan en zal dat ook aan de mensen laten zien."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234