Donderdag 22/10/2020

Boeken blijven in de kast

ACHTER DE SCHERMEN. Dit jaar alleen al waren in Vlaanderen vier Nederlandse verfilmingen van een boek te zien. Twee daarvan, Het paradijs en Ventoux, zijn net uit. Terwijl de Vlaamse film in de laatste vijf jaar wellicht niet aan evenveel boekverfilmingen toekomt. Hoe komt dat?

Onze scenaristen zijn te goed

"Ik heb de indruk dat het vak van scenarist vroeger niet bestond. Een scenarist was in die tijd iemand die stukken uit boeken nam, ze aan elkaar breide en daar een film van maakte", zegt Herman Brusselmans. "Maar doordat de tv ook almaar meer verhalen nodig had, zijn er meer en meer scenaristen gekomen en zijn ook regisseurs vaak hun eigen materiaal gaan schrijven. En het kan ook aan de boeken liggen. Doordat die minder verhalend zijn." Hij aarzelt even en voegt er dan aan toe: "Zeker die van mij. Al heb ik ook wel een tiental titels die prima films zouden opleveren." Zelf moest hij genoegen nemen met één verfilming: Ex Drummer.

Volgens regisseur Hans Herbots - de Vlaamse regisseur die de meeste ervaring heeft met het bewerken van Vlaamse en andere boeken naar het kleine en grote scherm - moet de verklaring eerder gezocht worden bij de toegenomen kwaliteit van de Vlaamse scenaristen. "Het vak van scenarioschrijver is de laatste tien jaar enorm geprofessionaliseerd. Er zijn opleidingen bijgekomen, waar voortdurend getalenteerde scenaristen afstuderen.

"Tot halverwege de jaren negentig was het ondenkbaar dat je fulltime scenarist was. Ik denk dat het te maken heeft met de opkomst van tv-fictie, dat er opeens geld voorhanden was om projecten te ontwikkelen en te schrijven. Dat heeft de laatste tien, vijftien jaar wel een grote verandering teweeggebracht. Scenaristen gaan samenwerkingsverbanden aan met productiehuizen en regisseurs gaan ook almaar vaker zelf schrijven.

"Intuïtief zou ik zeggen dat er bij ons minder boeken worden verfilmd doordat we hier zo'n uitzonderlijke tv-productie hebben dat onze scenaristen bijzonder sterk geworden zijn. En ze zijn nog altijd aan het groeien. Het is een soort mentaliteitswijziging denk ik."

Echte auteurs

Zijn collega Hilde Van Mieghem verwijst ook naar de opleidingen: "Hier leveren de filmscholen auteurs af, in tegenstelling tot die in Nederland. De opleidingen spitsen zich toe op originele verhalen."

Christophe Dirickx, de scenarist van De helaasheid der dingen, die al jaren in Engeland woont, is er ook van overtuigd dat de reden waarom Vlaamse regisseurs minder boeken verfilmen te maken heeft met het auteurschap. "Auteurs van bij ons willen hun eigen verhaal vertellen. En dat is goed. In Angelsaksische landen is het veel meer de studio of de producer die bepaalt wat er verfilmd zal worden. Daardoor speelt daar ook nog veel meer de kracht van een bestseller als selling-point voor de film. Als het boek al bewezen heeft dat het verhaal werkt, dan speelt de producent of de studio al een beetje op zeker. Terwijl er vaak niet genoeg wordt bij stilgestaan dat de scenaristen er niet gegarandeerd in slagen het boek in een film te vertalen."

Boeken laten zich niet makkelijk bewerken

"Film is een ander medium dan literatuur", zegt Elvis Peeters, van wie momenteel De ontelbaren en Wij worden verfilmd. "Je kunt de plot gebruiken en een aantal personages misschien, maar voor een degelijke verfilming kun je nooit 100 procent van de roman gebruiken. Er zal altijd zo'n 40 procent overblijven die alleen in een boek kan.

"De helaasheid der dingen vond ik een heel knappe bewerking. De film had andere zaken te zeggen dan het boek. En een duidelijkere plot. De filmmakers hebben een aantal dingen ingevuld, waardoor je de film kunt zien en het boek lezen en niet het gevoel hebben: ik weet al de helft."

Die bewerking van het boek van Dimitri Verhulst was geen makkelijke klus, zo herinnert coscenarist Christophe Dirickx zich: "De scenarist van Trainspotting vergeleek het met huizen bouwen. Bij een adaptatie staat het huis er eigenlijk al, maar alles moet veranderd worden. Maar als je op je eigen inspiratie terugvalt, kan je het huis bouwen zoals je wil. Je maakt een verhaal dat zich laat verfilmen. Felix Van Groeningen en ik hebben anderhalf jaar gewerkt aan de adaptatie van De helaasheid der dingen. Wat wij vooral hebben gedaan, is dat boek stuk gelezen. Al het andere werk van Dimitri hebben we gelezen, ook het journalistieke werk, echt alles om die stijl van hem te begrijpen en naar het scherm te kunnen vertalen.

"We hadden ook het voordeel dat Dimitri eigenlijk helemaal niets met de film wou te maken hebben. 'Laat mij met rust', zei hij, 'ik heb dat al geschreven.' Wat een heel goeie houding is, vind ik, als romanschrijver. We mochten één dag bij hem langsgaan om al onze vragen te stellen. En die ene dag heeft ons geweldig geholpen. Om ons te doen inzien hoe die familie werkte. Dingen die niet in het boek staan."

Hilde Van Mieghem kreeg van Tom Lanoye ook te horen dat hij na zijn ervaring met Kartonnen dozen en de tv-bewerking van Het goddeloze monster liever niet bij de verfilming betrokken werd. Van Mieghem: "Robert McKee, de scriptgoeroe waar ik ook les bij gevolgd heb, zei altijd: you have to reinvent it. Je moet het opnieuw uitvinden, je moet een nieuw verhaal maken van dat boek. Want je hebt natuurlijk altijd het probleem van die mensen die zeggen: ik vind het boek leuker dan de film. Dat is eigenlijk een oneerlijke benadering. Je kunt gewoon niet verwachten dat wat je zult te zien krijgen wat je gelezen hebt. Dat is gewoon niet mogelijk. Een boek is al snel 400 bladzijden, een scenario is er zelden meer dan 110, hoogstens 120 bladzijden."

Ook Elvis Peeters bemoeit zich weinig met de verfilming van zijn boeken. "Met het script van Wij heb ik me helemaal niet ingelaten. Op de set heeft de regisseur de verantwoordelijkheid. Liever iemand met een visie die een prachtige film maakt, dan een compromissenfilm waar niemand blij mee is."

Hans Herbots heeft intussen al vier boeken verfilmd. "Ik denk dat dat het gevolg is van mijn eerste film, Vallen, de verfilming van een jongerenboek van Anne Provoost, dat ik gelezen had en waar ik nogal door aangegrepen was. Wat ik wel tof vond in dat boek toen was dat ik er heel veel dingen in kwijt kon waar ik zelf mee bezig was op dat moment.

Jachtig lezen

"Ik ben vaak boeken beginnen lezen op die manier. Altijd vraag ik mezelf af: wat interesseert er mij? Als ik nu terugkijk op de films en series die ik gemaakt heb, dan zie ik altijd thematisch interessante verhalen die ook boeiend en entertainend zijn. Dat was zo voor Vallen, voor Bo, voor Het goddelijke monster en eigenlijk met De behandeling ook weer. Ik zoek dus iets in bestaande verhalen waar ik mijn eigen ei in kwijt kan. Op die manier blijf ik lezen. Wat tegelijkertijd een vloek en een zegen is. Want je leest eigenlijk nooit meer onbevangen. Of je leest niet meer alles wat je zou willen lezen.

"Romans waarvan ik weet dat de rechten niet beschikbaar zijn of al verkocht zijn, lees ik niet. Dus het lezen krijgt een soort jachtigheid. Maar dat vind ik wel tof eigenijk. Je begint met een goeie basis. Dat is ook de reden waarom zoveel Amerikaanse films gebaseerd zijn op boeken. Iets wat al bestaat, een goeie basis heeft, en al bewezen heeft dat het werkt, dat kan een film worden."

Het boek is beter

Vlaamse boekverfilmingen die Brusselmans konden bekoren waren De witte van Robbe De Hert, De helaasheid der dingen en ook Het sacrament, dat op Omtrent Deedee van Hugo Claus gebaseerd was, kon er naar zijn smaak mee door. "Hoewel ik, in alledrie de gevallen, het boek nog beter vond", zegt hij. "Maar dat komt omdat ik eerst het boek had gelezen. Het is vaak zo. Als je eerst de film ziet, dan vind je de film beter. Bij die buitenlandse films weet je soms niet dat er eerst een boek was. Get Shorty vond ik een hele goeie film, heb ik me kapot mee gelachen, en dat bleek dan een boek te zijn van Elmore Leonard. Ook Jackie Brown van Tarantino is op een boek van hem gebaseerd. Wel met een andere titel, Rum Punch. Veel van die romantische komedies films of kostuumfilms zijn op boeken gebaseerd. Far from the Madding Crowd bijvoorbeeld, dat is Thomas Hardy. Als je Engelse literatuur gestudeerd hebt, weet je dat, maar de modale bioscoopganger is daar niet mee bezig. En bepaalde heel veel goeie films zijn vaak gebaseerd op B-literatuur. Zoals Rosemary's Baby, The 39 Steps en Psycho. Waar de film duidelijk beter is dan het boek."

Er worden weinig Vlaamse boeken verfilmd, maar toch zijn er veel plannen. Dimitri Verhulst blijft in de markt liggen. "Ligt aan het feit dat hij boeiende verhalen schrijft met interessante personages. Hij zet situaties neer", zegt Christophe Dirickx. Manu Riche heeft eind vorig jaar de opnamen afgerond van Problemski Hotel van Verhulst en Koen Mortier (Ex Drummer) gaat voor de verfilming van zijn novelle Monoloog van iemand die het gewoon is om tegen zichzelf te praten. Een film die Engel zal heten. Ook Wij en ik van Saskia De Coster moet een film worden. De rechten daarvan zijn verkocht aan productiehuis De Mensen. Terwijl Woesten van Kris Van Steenberghe verkocht is aan Ciné Cri De Coeur, het productiehuis achter de film Allez Eddy. Griet Op de Beeck verkocht de rechten van haar succesroman Vele hemels boven de zevende aan Jan Matthys, maar die is nu eerst nog de Britse serie Shetland aan het draaien.

Rechten en geld

Van De engelenmaker van Stefaan Brijs is ook al lang sprake. Eerst zou Rudi Van den Bossche daar een film van maken, kreeg scenariosteun van het VAF, maar uiteindelijk kwamen de rechten bij het Nederlandse productiehuis N279 terecht en gaat Christophe Van Rompaey (Aanrijding in Moscou) het boek verfilmen. Alleen is hij nu eerst nog een andere langspeler, Vincent en het einde van de wereld, aan het draaien.

"Je weet uiteindelijk nooit of een film er komt", zegt Brusselmans. "Ooit zijn de rechten van De terugkeer van Bonanza voor een aardig bedrag verkocht. En ik heb dan ook nog voor een aardig bedrag meegeschreven aan het scenario, maar er is nooit iets van gekomen. Dat gebeurt. Nu ben ik bezig aan een trilogie, er zijn al twee delen gepubliceerd: Poppy en Eddie en Poppy en Eddie en Manon. Het derde deel, Poppy, Eddie, Manon en Roy Harper, moet nog uitkomen. Samen meer dan 1.000 bladzijden en Jan Bucquoy zou dat verfilmen. Maar je kent hem, hè. Als er over rechten en geld moet gepraat worden, zegt Jan: 'Kunnen we dat niet voor wat minder doen?' Maar je kunt er lacherig over doen, Jan Bucquoy zie ik als een van de weinigen die geschikt zijn om een boek van mij te verfilmen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234