Vrijdag 14/05/2021

Bloot op de planken

'Wij waren de Heilige Drievuldigheid, we waren de drie personen van God die zich naakt aan de wereld toonden. Het was geweldig. Nooit gezien en nooit gehoord'

Marijke Libert / Foto's Ed van der ElskenActeurs over de nieuwe naaktheid

Het vrij beleden lijf leek een paar weken geleden even op zijn retour. Dertig jaar nadat voor het eerst naakt op een Vlaamse bühne te zien was, in Masscheroen van Hugo Claus, bezinnen acteurs en actrices zich node over hun blote verschijning. Het publiek had weer boe geroepen in het donker, in het licht was nochtans niets nieuws te zien. 'Ik baal van de nieuwe puriteinen die in de Bourla scanderen, die in Britse kranten politici zedenlessen geven, die Clinton door het slijk trekken en mij veroordelen omdat ik het warm krijg bij het kijken naar een foto van mijn naakte kind. We lijken verder weg dan in de jaren zestig. Kortom: leve Larry Flynt', zegt actrice Hilde Van Mieghem.

"Acting is standing up naked and turning around very slowly."

(Rosalind Russell)

Volgende week gaat het Toneelhuis er weer tegenaan met Eros en de eenzame man. De vorige producties lokten de vreemdste reacties uit omdat er 'uitgesproken naaktscènes' werden getoond. Het traditionele Bourla-publiek was geschokt. Politici grepen de commotie aan om het project van Luk Perceval in zijn geheel te verguizen. Intussen lijken de gemoederen bedaard, maar in acteurskringen zindert de discussie nog even na. Echt begrijpen doen de meeste acteurs het niet. Naakt is oud, zelfs out. Voorstellingen met bloot, erotische handelingen op het podium zijn sinds jaar en dag schering en inslag. Geen mens die er de voorbije jaren nog om maalde.

Het is van Masscheroen geleden (opgevoerd in december 1967) dat er in Vlaanderen zoveel te doen was om bloot op de planken. Hugo Claus stuurde aan de vooravond van 1968 in dat toneelstuk drie naakte mannen op het podium. Een van de drie acteurs heette Freddy De Vree, intussen bekend als eminent medewerker bij Radio 3, dienst Woord.

De Vree: "Wat in Masscheroen gebeurde, had niets met provocatie van doen. Hugo rekende wel af met de tijd van toen. Zijn stuk handelde over atheïsme en over de godheid. Wij, drie mannelijke acteurs, moesten ons tijdens de uitvoering heel even laten zien, volledig onbedekt, voor het publiek. Voor de rest hadden we absoluut geen functie. We stond erbij voor spek en bonen. We waren de Heilige Drievuldigheid, we waren de drie personen van God die zich naakt aan de wereld toonden. Het was geweldig. Nooit gezien en nooit gehoord. We kwamen op, er heerste eerst een secondenlange stilte en toen barstte het los. Wat een succes!

"Je moet alles zien in die tijdgeest van toen. We leefden in de pre-'68-tijd. We traden op in Knokke op het experimentele filmfestival. In de hal lag Yoko Ono helemaal naakt onder een enorm zwart laken. In een doorzichtige plastic koepel dansten naakte paren, in een zaal werden de eerste bodypaintings gezet van de Velvet Underground. Kortom, alles baadde in die sfeer. En er was natuurlijk Jean Jacques Lebel, lijfelijk aanwezig, het enfant terrible van die kunstwereld toen. Het hele festival broedde, er woedden heftige discussie onder de aanwezigen. Zo had je een groep van puriteinen, progressieve weldenkers die onder meer ageerden tegen de oorlog in Vietnam. Daarnaast vond je de groep mensen die radicaal opkwam voor de vrije seksualiteit. In die dagen werd ook een debat over bloot georganiseerd. Moderator was Piet Vermeylen, voorzitter van de filmjury van het beruchte festival en toen minister van Justitie. Het debat begon rumoerig. Statement volgde op opmerking en reactie. De spanning hing in de lucht en al snel ontstond een eindeloos gekrakeel.

"Op een bepaald moment kwam Lebel op het podium geklauterd. Ik herinner me nog hoe het plots muisstil werd in de zaal. Lebel riep op tot kalmte, wou de ruzies stoppen en uitgerekend op dat ogenblik sprongen vier poedelnaakte dames op het podium en gingen pal achter de moderator staan. De fotografen zijn daarop ongeveer wild geworden. De minister van Justitie in een decor van vrouwelijk bloot, dat zou mooi staan in de krant. Nu, die avond maakten we in Knokke de creatie mee van Masscheroen. Ik vond dat toen geen provocatie, maar de uiting van wat daar heerste, een illustratie was het. Ons ontblote lichaam was een mededeling."

Toch had De Vree even getwijfeld vooraleer hij zich naakt aan de omgeving toonde. "Ik ben nogal bescheiden en ik vond ook niet dat ik naakt veel te vertonen had. Maar goed, ik steunde Hugo's opzet en deed het uiteindelijk toch. Nu zou ik er niet meer aan denken. Het zal met het buikje te maken hebben."

Moet naaktheid altijd functioneel zijn? De Vree: "Ja of nee... ik weet het echt niet. Met naakt acteren is natuurlijk niets mis, maar moet je masturberen op het podium? Ach, het lijkt mij vooral een hele klus om dat voor het publiek te doen. Maar nee, een echte discussie vind ik dat allang niet meer waard. Waar hebben we het in godsnaam ook over? Ik vond mijzelf naakt tonen rond het eind van de jaren zestig wel belangrijk, omdat het op dat moment een betekenis had. Je hoorde dat ook aan de intensiteit van het handengeklap. Ik heb het applaus op band staan. Ik gebruikte het nadien af en toe bij montages, omdat het hoorbaar zo'n groots gebeuren was."

De Vree diende uiteindelijk maar een keer uit de kleren voor Masscheroen, want na de eerste voorstelling werd een klacht ingediend. Een opmerkelijk assisenproces volgde en de conclusie was: gedaan Masscheroen. De Vree: "Er is een vergelijkingspunt tussen de rel over Masscheroen en die over het Toneelhuis. De klacht kwam in beide gevallen van personen die de voorstelling niet hadden gezien en dus het getoonde naakt niet konden beschouwen binnen het opzet van het totaal spektakel."

"Ik herinner me dat Dick Hillenius eens heeft geschreven dat je van het vrouwelijke geslachtsorgaan van alles kon zeggen, maar niet dat het mooi is: hij noemde het als ik me niet vergis zelfs uitgesproken lelijk of onesthetisch. Zo blijkt wel hoe subjectief alles op dat gebied is, want hoe iemand er zo over kan denken is mij een raadsel. Waarmee ik niet bedoel dat er op dat terrein geen mooi en lelijk bestaat, dat is juist de essentie van het vermogen om mooi te zijn."

(Rudy Kousbroek)

Hilde Van Mieghem is een Vlaamse actrice van wie de kijker-toeschouwer intussen levendig de rondingen kent. Ze werd er destijds meermaals over aangevallen. Gesteld werd dat ze te vrijmoedig uit het textiel trad, dat ze overdreven koketteerde met haar naakte lijf. De reacties verbaasden haar omdat het voor haar helemaal niet voor de hand lag om de kleren af te stropen.

Van Mieghem: "Ik werd steeds geconfronteerd met mijn enorme kwetsbaarheid. Bloot kun je niets meer verhullen. Wat het publiek ook dacht, hoe de pers destijds ook fulmineerde, ik ging nooit uit de kleren als naakt niet functioneel was of dramatisch niet verantwoord. Bloot om het bloot bestaat niet. Je gaat nooit voor de lol uit de kleren. Neem de film Blonde Dolly, waar uitgesproken naaktscènes gespeeld werden. Ik heb tijdens het maken van de film met de regisseur behoorlijk wat discussies gehad over scènes waarin ik bloot absoluut niet relevant vond. Je voelt dat als je een script leest, of het moet of niet. Bij de theaterproductie Lulu heb ik nooit problemen gemaakt. Daar moest ik het laatste kwartier van de voorstelling mijn rol naakt spelen. Ik vond dat voor de hand liggen omdat het inhoudelijk klopte. Lulu was alles kwijt, was ontdaan van elk bezit, van zichzelf, had niets om zich te beschermen. Het effect was ook groot.

"Het neemt niet weg dat je op zo'n moment bijna omvalt van de zenuwen. Altijd weer moet je een laagje weerstand wegkrabben voor je je aan dat publiek toont. Ik merk ook op dat hoe ouder ik word, hoe meer moeite ik heb om mij naakt te vertonen. Met het verouderen groeit ook je kwetsbaarheid. Dat heeft te maken met het uitzicht op zich, met die billen en borsten die niet meer zo stevig zitten als twintig jaar geleden. Ik heb de laatste tijd echter ook een gevoel van: laat me gerust, laat me vrij, laat me nu eindelijk mijn kleine bescherming. Ik eis een beetje recht op privacy."

Is naakt altijd gekoppeld aan het perfecte naakt? Van Mieghem: "Natuurlijk niet. In de tv-productie Mijn papa, mama heb ik dat bewezen. Het vertoonde lelijke naakt zegt soms veel meer dan de indringendste beschouwing daarover. Ik herinner me dat ik op een bepaald moment onderuitgezakt zat op bed, ik was zo gaan zitten dat je het verval van die vrouw ook aan het lijf kon zien. Je zag die opeengehoopte vetrollen, tieten die halfstok hingen en dat zei als beeld meer dan dat je met woorden kon zeggen over hoe ver dat mens op haar terugweg was."

Naakt of subtiele verwijzingen naar naakt kunnen ook vreemde spanningen teweegbrengen. Van Mieghem: "Neem de productie De suikerpot, waar ik in een heftige scène een moeder ben die haar kind slaat. Bij het slaan kwam uit de nachtpon een borst los en die sloeg mee heen en weer boven het hoofd van dat mishandelde kind. Sommigen, vernam ik nadien, hadden hierbij de wenkbrauwen gefronst, zo van: waarom moet die Van Mieghem weer die borst laten zwieberen, kan ze het echt niet laten? Ik vond het toen echter belangrijk omdat ik dat in mijn herinneringen altijd zo aangevoeld en meegemaakt had. Toen ik een pak slaag kreeg van mijn moeder, was ik gefascineerd door het vrouwenlijf boven mij dat daar in al zijn heftigheid was maar waarvan ik vooral ook de intieme zachtheid kende. Dat weke vlees zo opgespannen onder die pon, die bewegende armen die konden koesteren, die zachte borsten die veiligheid waren maar zo onheilspellend boven mij hingen. Je ondergaat de pijn van het pak slaag, maar je weet dat je het door die zachte rondingen boven jou ook meteen weer overleeft. Ik wil daarmee alleen maar zeggen: naaktheid kan heel veel tonen, kan bijzonder doeltreffend zijn."

Privacy is iets waar actrices die naakt niet meteen schuwen op den duur voor een stuk verliezen. Eén enkele blootact is genoeg om je leven lang betiteld te worden als 'zeer gewillig'. Ook Ingrid De Vos werd al vrij snel in de blootrol geduwd. In theater stond ze nochtans slechts één keer 'in het vlees' voor het publiek. Het gebeurde in Arca, in 1987 voor de productie Is de duivel een vrouw? Voor de rest herinnert het publiek zich Ingrid wellicht als de tegenspeelster van Herbert Flack in de film Springen of als blote Hélène Fourment in de verfilming van het leven van Rubens in het midden van de jaren zeventig. Zelf vindt ze dat ze zich het meest blootgaf in de productie De burgemeester van Veurne. Daarin vertolkte ze de rol van Emilia, een psychisch gestoorde vrouw die de druk van textiel op haar huid niet kon verdragen en daarom bloot door het leven moest.

Ingrid De Vos: "Ik heb er nooit een zaak van gemaakt, van dat bloot zijn. Nu ik ouder word en mijn lichaam maar zozo vind, hou ik me wel in. Het heeft echter niets met preutsheid te maken. Bloot kon en moest, vond ik. Ik ben geen libertijn in de zin van: overal alles uitspelen, voor om het even wat. Anderzijds heb ik ook geen probleem met het feit dat met dat lichaam voor een publiek iets wordt gedaan. Een lichaam is geen stilstaand ding. Dat vrijt, dat leeft, dat functioneert. Er zijn verschillende facetten aan dat lijf die, wanneer de rol daarom vraagt, mogen worden getoond. Theater blijft de spiegel van de maatschappij, van een samenleving met gevoelens, vragen, uitingen. Waarom dat maskeren? We zijn het in de theater- en filmwereld en in de interactie met het publiek daarover ook al jaren eens. Daarom was het zo vervreemdend wat gebeurde bij het Toneelhuis. Onbegrijpelijk gewoon."

"Aan het andere uiterste bevindt zich de omkering, de pornografie: de onverhulde weergave van de seksualiteit, seks zonder context, dit wil zeggen zonder het pantser waar Calivo over spreekt, zonder die schilden tussen begeerte en voorstelling; de nulgraad van de symboliek."

(Rudy Kousbroek)

De Vos: "Een lichaam is mooi, ook een lelijk lichaam. Schoonheid betekent nooit perfectie, het betekent puurheid, een gevoel opwekken zoals ontroering bijvoorbeeld. Wat niet mooi is, is pornografie, dat is consumptie. Je biedt een lichaam als willoos ding aan, daar eet je van en nadien gooi je het weer weg. Het ontblote lichaam is er dan niet in zijn naaktheid maar om wat je met die naaktheid doet: het verorberen. Daarom vind ik porno, anders dan naakt, voor de vrouw pure provocatie."

Waarom wordt de naaktheid zelf ook zo graag meteen in het hoekje van de provocatie gedrukt? Van Mieghem: "Dat heeft met het oog van de beschouwer en de toeschouwer te maken. Naakt spreekt je grootste angst aan. Naast bloot kun je nooit kijken, je ontwijkt het nimmer met je ogen. Het zuigt je aan en dat alleen al confronteert. Je eigen schaamte en frustratie wil naar boven komen, je angst vooral omdat je beseft dat je zelf niet steeds in het reine bent met je omhulsel lichaam over je kern, de ziel."

En waar ligt de grens tussen naaktheid, erotiek en porno? Van Mieghem: "De schoonheid van naaktheid en ook van erotiek ligt vooral in het suggestieve. Porno is de grens ver voorbij. Kijk, ik heb ooit in Playboy gestaan, dat was een opdracht die in het verlengde lag van Blonde Dolly. Ik moest verplicht aan een fotosessie deelnemen. Ik had vooraf verschillende Playboys doorgenomen en me afgevraagd hoe het kwam dat een lijf van naakt naar pornografisch evolueerde. Toen viel me op dat het perverse in de blik lag, in de ogen die recht in de lens keken. Dat orgastische dat daaruit sprak, dat 'kom en pak mij nu'. Kortom, ik heb in Playboy geweigerd in de lens te kijken. De foto veranderde meteen. Het was een naaktfoto geworden, geen pornografische omdat ik de blik naar binnen via mijn blik naar buiten niet had toegelaten."

Wat ligt de grens van naakt? Van Mieghem: "Wat ik de absolute grens vind, is wat nu gebeurt met de perceptie rond uitingen met het lichaam. Ik erger me over de ogen waarmee men nu naaktheid beloert. Ik sta werkelijk perplex. Ik zie hoe Luk Perceval zich moet verdedigen tegen die nieuwe puriteinen, ik zie de reacties op Clinton en de toestanden waarin de Britse politici zijn terechtgekomen. Wat is dat toch met die nieuwe preutsheid? In de jaren zestig zaten we verdorie stukken verder dan nu. Vanuit een soort tegenreactie ben ik het de voorbije dagen flink gaan opnemen voor de Amerikaan Larry Flynt, die de Republikeinen op stang jaagt met tegenonthullingen en op zo'n doorgedreven manier de preutse moraalridders met hun eigen strapatsen confronteert. Als je dergelijke vervormingen in perceptie ziet, moet je niet zitten kniezen, verdoezelen, je verdedigen. Nee, ga zoals Flynt rechtstreeks in de aanval."

De Heilige Drievuldigheid in 'Masscheroen' van Hugo Claus.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234