Vrijdag 18/06/2021

Bloemlezing van lust en begeerte

De Nederlandse critica en NRC-journaliste Elsbeth Etty sleet in de zomer van 2011 haar zitvlees in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag en speurde er naar de opwindendste erotische verhalen uit de Nederlandse literatuur. Haar oogst is rijk. Zinnenprikkeling van Louis Couperus tot Arnon Grunberg zijn nu verzameld in duizend pagina's.Door Dirk Leyman

De bakermat van de erotische literatuur? Volgens de kenners ligt die in Frankrijk. Daar komen de erotomanen het best aan hun trekken, daar vinden de roeden en de vulva's hun literair meest verantwoorde bedding, van Rabelais via markies de Sade en van Catherine Millet tot Michel Houellebecq. Bart Van Loo mocht er onlangs nog met onverholen plezier uit putten voor zijn O vermiljoenen spleet! (2010) en kon de richesse ervan met moeite kanaliseren.

Maar hoe zit het in onze contreien? Spruitjesluchten, laaghangende wolken en een ingetogen volksaard, het lijken niet de meest adequate voorwaarden voor vrijpostige seks. Toch deden Anna Blaman, Louis Paul Boon, Jef Geeraerts, Jan Wolkers, Gerard Reve en Jan Cremer de Nederlandse letteren behoorlijk op drift slaan en verbrijzelden ze nogal wat taboes.

Onlangs deed Piet Calis een manhaftige poging om het seksuele naoorlogse verkeer in de Nederlandse literatuur in kaart te brengen. Uit zijn flanerende inventarisering in Venus in minirok viel te onthouden dat de vleselijke lust in tal van romans en verhalen gelijke tred houdt met de losser wordende maatschappelijke mores. Want ooit was seks een woord van vier 'puntjes'.

Om die proef op de som te nemen ligt er nu de vuistdikke bloemlezing van Elsbeth Etty. Met De Nederlandse erotische literatuur in tachtig en enige verhalen is er (eindelijk, zou je kunnen zeggen) een gulle staalkaart van het seksuele va-et-vient in onze letteren. Meteen moet je wel vaststellen dat romanfragmenten niet door de zeef raakten. En al mag Etty dan beweren dat 1900 haar startdatum was, de klemtoon ligt vrijwel compleet op de naoorlogse literatuur. Enkel het verhaal'De lof der luiheid'van Louis Couperus, een kuise maar zinderende ode aan Orlando Orlandini, stamt uit 1916. Evenzeer valt het ontbreken van Gerard Reve op (de erven gaven hun toestemming niet).

Voor haar erotische queeste dompelde Etty zich onder in de catacomben van de Nederlandse Koninklijke Bibliotheek, waar ze de collectie twintigste-eeuwse Nederlandse en Vlaamse literatuur van haver tot gort doorzocht op zinnenprikkelende verhalen. Ook kreeg ze toegang tot de Hel, "een schaarsverlicht kaal hok" waar "kasten vol seksblaadjes als Chick en Candy, maar ook Gandalf, Playboy, Penthouse en met foto's verluchtigde ranzige romannetjes over incest tussen vaders en dochters" liggen, "voorzien van inleidingen door fakeprofessoren in de seksuologie".

Het was geen overbodige expeditie. Daar trof ze onder meer het verhaal 'Cunnilingus ad absurdum' van A.F.Th. van der Heijden aan, ooit verschenen in Penthouse in 1990, maar later opgenomen in Advocaat van de hanen. Net als Heere Heeresma's 'Haar knie woof wuivend langs de hemel' (ook al uit Penthouse), met de memorabele zinnen: "Ach, wanneer de mens in zijn eigen begeerte valt, dan is-ie nog slechts een zompig gat." Heeresma heeft zoals bekend de boekenplanken verrijkt met een paar semipornografische klassiekers zoals Gelukkige paren en Een hete ijssalon.

Alle pornoclichés denkbaar

Etty, critica bij NRC, legde zich ook de taak op om het genre precies af te bakenen. Moet bij erotische schrijfsels het literaire karakter of net de prikkeling domineren? Etty houdt het in haar verantwoording rechttoe rechtaan. Ze wilde "alleen verhalen opnemen waarvan ik zelf opgewonden raak of die ooit eerder mijn fantasieën hebben gevoed".

Wat dat concreet betekent? "Mijn zinnen worden geprikkeld door alle pornoclichés denkbaar: verboden seks, aberraties van welke aard dan ook, onmogelijke verlangens, niet te beheersen obessies en ga zo maar door, zolang ze maar goed zijn opgeschreven." Overigens hebben vrouwen een verhaal nodig om hun fantasie op gang te laten brengen, argumenteert ze, samen met Erica Jong: "Onze hersens zijn onze voornaamste erogene zone." Toch blijft haar ijkpunt Lolita van Vladimir Nabokov, waar de "ondraaglijke spanning van het uitgestelde genot" hoge toppen scheert. Etty geeft toe dat ze in de Nederlandse literatuur geen roman kent die zich hiermee meten kan.

Wie deze rijk uitwaaierende bloemlezing doorbladert, moet vaststellen dat vrijwel elke Nederlandse auteur van renommee zich met veel inzet in het lustprieel heeft begeven. Het wemelt overigens van de brief encounters die tot gratuite seks leiden. En van geile blikwisselingen (erotiek is eye-candy, da's bekend) en verstolen verlangen, dat plotseling tot uitbarsting komt.

Behalve op klassiekers zoals 'Kunstfruit' van Jan Wolkers stuiten we bijvoorbeeld op lichamelijk vertier van Harry Mulisch, Frans Kellendonk, Hugo Claus, Louis Paul Boon, Arnon Grunberg, Geerten Meijsing, Remco Campert of Gerrit Komrij. Al valt Komrijs belevenis ('Pinocchio in Sadoland') moeilijk als 'erotisch verhaal' te bestempelen. Het is meer een reflectie over zijn periode als Nederlandse buitenpost van Maurice Girodias' beroemde Olympia-uitgeverij.

Even merkwaardig is de opname van een weliswaar bronstig gedicht van W.F. Hermans 'Luis Cimatarra: De heilige Maria Juana', een soort noodsprong omdat er geen écht erotisch Hermansverhaal voorhanden was: "Deze ejaculatie neemt geen einde/Ditmaal keer ik mij binnenstebuiten/onophoudelijk."

Fraai is Jeroen Brouwers' inbreng met De kleine dood, een prangend overspelverhaal ofte brief, vol verdrongen weemoed en vergeefsheid: "Mijn echtgenote kruipt naast me, komt zich aan me warmen en ik besef mijn lafheid." L.H. Wiener bezingt in 'AH-Erlebnis' zijn vrouwen en "alle verwekte maar verwelkte verwachtingen", waaronder die met de jonge Quirina Taselaar "wier credo: 'Pijpen is mijn ding', zal nagalmen in de kathedraal der literatuur, zolang ik daar de vloer zal aanvegen." Ook Maarten 't Hart is present, al loopt die zelf dan niet hoog op met literaire erotica.

Volgens Maarten 't Hart onlangs in de Volkskrant verliezen nogal wat schrijvers immers hun hoofd als ze een seksscène op papier zetten: "Hij of zij is als de tenor of sopraan die een ontroerende aria uit een opera moet vertolken, maar zelf een brok in de keel krijgt. Goede seksscènes vereisen derhalve een koel hoofd en een koud hart." Zijn hier opgenomen verhaal 'Het gouden kruisje' is tegelijkertijd kolderesk en goor en reveleert de omzwervingen van zoöloog Johan Duyvestijn bij een eindeloze sliert prostituees: "Een hoer waarop je verliefd wordt, moet je delen met al haar klanten en wil je dat niet, dan moet je dokken."

Christiaan Weijts etaleerde al vaker zijn bedrevenheid in de literaire lustopwekking. Hij doet dat hier opnieuw in 'Victoria Amazonica', met de quick fuck van een opklimmende politicus in het Hilversumse Mediapark, zonder meer een amusante spielerei.

Vrouwelijke blik

Etty breekt een lans voor vrouwelijke erotiekschrijfsters à la Lydia Rood. Zodoende zijn onder meer Kristien Hemmerechts, Mensje van Keulen, Karin Spaink en van de jonge garde Renske de Greef (met zelfs twee verhalen) en Alma Mathijsen vertegenwoordigd. Alsook de Vlaamse Eef Lanoye (die onlangs debuteerde met de expliciet erotische verhalenbundel Sterrenogen) en Saskia De Coster, Monika Van Paemel en Annelies Verbeke.

En de Vlaamse heren? Die trekken volop hun streng. Wat gedacht bijvoorbeeld van Marnix Gijsen, met een broeierige pijpséance op de tram, tussen de zedeloze Petronella en "een neger": "Ze knielde voor hem neer, frutselde aan zijn gulp en riep uitgelaten toen zijn geslacht erect verscheen: 'Een echte kachelbuis en zwart als pik.'" Verder treffen we onder meer Hugo Raes (let op de bijna statige verteltrant in 'De Spaanse sjaal'), Jef Geeraerts met 'De slaapsters' en hengstige scènes in de paardenstal, en Paul Koeck, Bernard Dewulf, Peter Verhelst, Frank Adam, Peter Terrin en Tom Lanoye.

Na duizend pagina's door Etty gelabelde wuftheid duizelt het wel even, toegegeven. Maar bekocht zal niemand zich voelen door de aanschaf. Deze seksbijbel verdient een prominente plaats naast de bedsponde, zeker als u gebrand bent op voorleessessies tijdens de voorbereidende esbattementen.

INFO:
Elsbeth Etty (samenstelling) De Nederlandse erotische literatuur in tachtig en enige verhalen, Prometheus, Amsterdam, 2012, 1.042 p., 19,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234