Maandag 18/10/2021

Bloeddorstige 'Woyzeck' op sterkwater

Het nieuwe Nederlandse fusiegezelschap Zuidelijk Toneel Hollandia heeft zijn start niet gemist. Voor de tweede maal in zijn carrière regisseert directeur Johan Simons Georg Büchners Woyzeck: een striemende aanklacht tegen de medische wetenschap, die het titelpersonage als proefkonijn gebruikt en een monster van hem maakt.

Eindhoven / Van onze medewerker

Peter Anthonissen

Sinds 1 januari zijn Het Zuidelijk Toneel en Theatergroep Hollandia, twee van de toonaangevendste Nederlandstalige gezelschappen, gefuseerd. De standplaats van het nieuwe fusiegezelschap is, zoals bij Het Zuidelijk Toneel, Eindhoven. Met het vertrek van Ivo van Hove en zijn ploeg lijkt de gehechtheid tussen Vlaanderen en het Noord-Brabantse gezelschap op het eerste gezicht verminderd, maar dat is niet zo. De nieuwe directeur Johan Simons vult haar enkel anders in. Met Zuidelijk Toneel Hollandia wil Simons in Vlaanderen locatieprojecten opzetten én voorts de schouwburgen bespelen. Woyzeck begint trouwens aan zijn tournee in Gent.

Simons begeeft zich met Woyzeck op voor hem vertrouwd terrein. In 1992 regisseerde hij dit klassieke werk van de Duitse schrijver Georg Büchner een eerste keer. De fragmentarische structuur van het bij Büchners dood in 1837 onvoltooid gebleven stuk laat volgens Simons toe om het om de zoveel jaren opnieuw te spelen. Dramaturg Paul Slangen woelde het voor Zuidelijk Toneel Hollandia deels om. Omdat van Woyzeck geen finale versie bestaat, laat het zich vrij gemakkelijk bewerken.

Simons en Slangen kiezen voor een welbepaalde interpretatie die, hoewel verregaand, door Büchner aangegeven wordt. Soldaat Franz Woyzeck bevindt zich bij hen in een laboratorium dat aan een geneeskundige, mogelijk psychiatrische, instelling verbonden is. Achteraan lopen dokters af en aan. Centraal op het toneel houden drie geneesheren Woyzeck voortdurend in het oog. Ze onderwerpen hem aan experimenten, waarvan de meeste plaatsvinden in een enorm bad. Acteur Bert Luppes wandelt en zwemt er naakt in rond.

De lichtinval vervormt zijn lichaam. Soms lijkt hij op een dier op sterkwater. Wanneer hij uit het bad komt, trilt zijn tengere lijf van de kou: een fysieke reflex, die Luppes op een ontzettend schrijnende theatrale manier beklemtoont. Alleen al dit beeld maakt Woyzeck de moeite waard.

Büchner laat open of Woyzeck zijn vriendin Marie uit jaloezie doodt dan wel of hogere machten (de legerleiding met inbegrip van het medische korps) hem daartoe drijven. Johan Simons neemt die twijfel weg. Woyzeck vernedert Marie pas nadat de artsen hém als proefkonijn gebruikt en vernederd hebben. In het slothalfuur doen zich dramatische wendingen voor. Hoe gruwelijk de scène waarin Marie vermoord wordt, ook is, toch houdt ze enige belofte in. Nu de dokters voor hem terugdeinzen, kan Woyzeck zich mogelijk van hen bevrijden. Dat doet hij ook, maar Simons drukt terzelfder tijd alle hoop de kop in. Woyzecks bloeddorst blijkt immers niet met één dode gelest. Ook een van de geneesheren moet eraan geloven. Eens aangekleed (in eigentijds pak), verlaat Woyzeck, met zijn mes in de hand en zijn blik op oneindig, het gebouw, de wijde wereld in. Of zijn moorden hiermee ophoudt, is zeer de vraag. Simons' boodschap is duidelijk: deze Woyzeck, deze hedendaagse killer is een creatie van de medische wetenschap. De dokters hebben, als waren ze Frankenstein, een monster van hem gemaakt.

Wegens het specifieke kader waarin deze Woyzeck is gesitueerd, ontstaat een spanning tussen wat gezegd (de tekst) en getoond wordt (de enscenering). Bovendien weigert Simons op zich spectaculaire middelen (het waterbad, de geladen vioolmuziek van Florentijn Boddendijk ...) als dusdanig te gebruiken. Veeleer creëert hij er afstand mee. Daardoor is het bij aanvang van de voorstelling niet gemakkelijk om in Simons' wereld binnen te treden. Naarmate echter duidelijk wordt welke tijdbom in het titelpersonage tikt, kun je als toeschouwer bijna niet anders dan je te laten meevoeren. Ook het, nochtans gewild kille en zelfs ijzige, spel van Simons' voortreffelijke groep acteurs (met, naast een gedenkwaardige Luppes, onder meer Chris Nietvelt, Fedja van Huêt en Carola Arons) houdt je in de ban. Deze Woyzeck is een mokerslag. Het bij Nederlandse premières vaak overenthousiaste publiek zat er ditmaal zowaar onwennig bij.

WAT: Woyzeck WIE: Zuidelijk Toneel Hollandia WAAR EN WANNEER: van 30/1 tot 1/2 in Vooruit, Gent; op 3/2 in De Warande, Turnhout; op 6/2 in CC Brugge; op 20 en 21/2 in Stadsschouwburg Leuven; op 22/2 in CC Hasselt; op 6/3 in de Kortrijkse Schouwburg; van 27/3 tot 30/3 in de Bourla, Antwerpen. Zie www.hzt.nl. ONS OORDEEL: Deze Woyzeck is een mokerslag.Frans Woyzeck (Bert Luppes, rechts) wordt in een bad aan experimenten onderworpen. (Foto Ben van Duin)

Theater

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234