Zondag 20/06/2021

Misdaadromans

Bloed, geweld, gruwel: misdaadverhalen zoeken alsmaar meer de grenzen op

null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK

Agatha Christie had nu eenmaal een lijk nodig, maar verder primeerde het raadsel. Tegenwoordig spat het bloed in het rond in de misdaadliteratuur en stapelen de huiveringwekkende scènes zich op. Thrillerauteur René Appel overziet het slagveld.

Een vrouw en haar dochter van acht jaar zijn eindelijk aan de beurt om een rondje te maken in de Python, de extreme achtbaanvariant in de Efteling. Op de gevaarlijkste stukken gillen ze van angst, de moeder zal later zeggen dat ze het bijna in haar broek deed. Na twee minuten staan ze met bleek gelaat en trillende knieën weer op hun eigen benen, maar hunkerend naar een nieuwe topervaring sluiten ze direct achter aan bij de rij wachtenden voor het volgende zenuwslopende ritje.

Veel mensen zoeken heftige ervaringen. Angstaanjagend geldt als aanbeveling, huiveringwekkend en bloedstollend net zo goed. Daarom zijn er veel lezers voor thrillers met gruwelijke of beangstigende taferelen. Dat soort schokkende scènes komt steeds meer voor in de misdaadliteratuur, terwijl ze daarin vroeger vrijwel geheel ontbraken. Moord op zich was toen al erg genoeg.

undefined

De moorden in de Rue Morgue van Edgar Allan Poe uit 1841 wordt beschouwd als het eerste 'echte' misdaadverhaal. Er is een lijk, een speurder (Dupin) gaat aan de slag en weet op basis van zijn scherpe observatievermogen en zijn superieure intelligentie te achterhalen wie de dader is. Het lijk van de vermoorde Madame L'Espanaye wordt als volgt beschreven: 'Haar keel was zo diep doorgesneden dat het hoofd eraf viel toen men haar wilde optillen. Haar lichaam en het hoofd waren verschrikkelijk verminkt, het eerste zelfs zo erg dat het bijna niet meer als dat van een mens te herkennen was.'

Het is geen 'gewoon lijk'. Poe geeft enkele details, maar wat die verschrikkelijke verminkingen waren, blijft in het ongewisse. In De moorden in de Rue Morgue is de inzet een raadsel dat moet worden opgelost, bijna als een intellectueel spel. De verhalen van Poe vormen het begin van een lange reeks whodunits, met als alom erkende grootmeesteres van het genre Agatha Christie. Bij deze voormalige queen of crime gaat het om 'keurige' moorden, vaak gepleegd door het toedienen van rattenkruid of een ander gif aan de slachtoffers. Er moet nu eenmaal een lijk zijn, anders heb je geen misdaadverhaal, maar Christie hield het bij voorkeur zo beschaafd mogelijk.

null Beeld rv
Beeld rv

Het Grote Kwade

Sinds de jaren van puzzeldetectives als die van Christie is er veel veranderd in het landschap van de misdaadfictie. Er kwamen nieuwe genres op, zoals de spionageroman, de psychologische thriller en de private-eyes van onder anderen Raymond Chandler en Dashiel Hammett. Hun boeken staan bekend als hard-boiled, maar zijn in vergelijking met veel hedendaagse thrillers zachte eitjes. Wel werd de beschaafde moord in overzichtelijke, nette plattelandsgemeenten - gepleegd vanwege erfeniskwesties, ontdekte ontrouw of chantage - langzamerhand vervangen door harde, 'echte' misdaad in een morsige, gewelddadige samenleving. De beschrijving van dat vaak perverse en bizarre geweld werd ook explicieter.

The Silence of the Lambs van Thomas Harris uit 1988 is in dit opzicht te beschouwen als een mijlpaal. Harris voert zelfs twee seriemoordenaars op. Hannibal Lecter, de kannibalistische psychiater, is de bekendste. FBI-agente Clarence Starling roept zijn hulp in om de tweede, Jame Gumb, op het spoor te komen. Deze Gumb is ook bepaald geen lieverdje: hij ontvoert vrouwen, sluit hen op in een diep gat om hen daarna te villen; niet levend, zo erg is het nu ook weer niet. Van hun huid wil hij een jurk maken om zijn transseksuele behoeftes te bevredigen. In zijn beschrijving van lijken schuwt Harris geen enkel gruwelijk detail.

undefined

'Nooit eerder had hij gezien dat een agent zoiets walgelijks was aangedaan. Het vlees boven de uniformkraag toonde geen enkele gelijkenis met een gezicht. De voorkant en de bovenkant van het hoofd vormden één bloederige brij van verscheurd vlees en naast de neus stak nog slechts één oog naar voren, met een oogkas die was gevuld met bloed. (...) Boyles gezicht was in stukken gehakt, zijn ingewanden waren gedeeltelijk verwijderd en het leek of hij was geëxplodeerd in bloed.' (uit 'De schreeuw van het lam', de Nederlandse vertaling van 'The Silence of the Lamb')

De ontwikkelingen in de misdaadliteratuur vinden een parallel in films en tv-series. The Texas Chainsaw Massacre uit 1974 zou je 'iconisch' kunnen noemen. Een aantal tieners wordt vermoord door een angstaanjagende man met een kettingzaag. In de populaire fantasy-televisieserie Game of Thrones gaat het er ook niet bepaald zachtzinnig aan toe: veel bloed en afgehakte ledematen.

Misschien gevoed door de bestsellers van Thomas Harris is er een grote belangstelling ontstaan voor de seriemoordenaar. Wie zich slechts zou baseren op de misdaadliteratuur moet wel tot de conclusie komen dat ze overal de wereld onveilig maken. Kennelijk raken lezers en kijkers geïntrigeerd door de seriemoordenaar, als vertegenwoordiger van het Grote Kwaad, hoewel ze in werkelijkheid heel wat minder voorkomen dan jaloerse echtgenotes die de minnares van hun man om het leven brengen.

Een schrijvende Agatha Christie, ook wel de 'Queen of Crime' genoemd. Beeld rv
Een schrijvende Agatha Christie, ook wel de 'Queen of Crime' genoemd.Beeld rv

Pathologisch

De verschuiving van 'gewone' naar meer extreme of pathologische misdaad is ook goed te zien aan ontwikkelingen in de populaire Scandinavische thrillers. Waar auteurs uit de jaren zeventig, zoals Sjöwall en Wahlöö, zich nog inhielden in hun met een sociaal-psychologische saus overgoten politieromans, gaan schrijvers als Jo Nesbø, Lars Kepler en Stieg Larsson vol op het orgel, zowel wat de kwantiteit van de moorden betreft als de beschrijving van schietpartijen of ernstig verminkte lijken.

Stieg Larsson presenteert in het eerste deel van zijn 'Millennium Trilogie', Mannen die vrouwen haten, al aardig wat gruwelijkheden. Onderzoekster en professioneel computerhacker Lisbeth Salander is onder toezicht van een curator gesteld en wordt door dezelfde curator eerst oraal en later anaal verkracht. Journalist Mikael Blomkvist, die een moord onderzoekt, stelt vast dat het gaat om een reeks moorden en komt terecht in de martelkamer van de dader. Die houdt daar Mikael zijn levensfilosofie voor: 'Wij, degenen die moorden om ons genot te bevredigen, ik ben immers niet de enige met die hobby, leven een totáál leven.' Wilde vroeger een moordenaar iemand uit de weg ruimen waar hij last van had of met wie hij een rekening had te vereffenen, tegenwoordig is die moordenaar vaak een extreem pathologisch geval, dat al jaren achter de gesloten deuren van een inrichting had moeten zitten.

De ontwikkeling valt als volgt te beschrijven. Aanvankelijk werd een vrouw 'gewoon' vermoord, daarna werd ze verkracht en vervolgens vermoord, terwijl ze in het laatste stadium eerst gemarteld wordt, daarna verkracht en ten slotte vermoord.

undefined

Hoewel er geen scherpe tweedeling is te maken, was het voorheen zo dat door mannen geschreven misdaadromans meestal harder waren dan die van vrouwen. Of er sprake is van emancipatie is niet duidelijk, maar die sekseverdeling houdt tegenwoordig geen stand meer. Mo Hayder is een Britse schrijfster die in 2000 in één keer doorbrak met Vogelman, waarin zelfs twee necrofiele verkrachters annex moordenaars optreden. De Amerikaanse Karin Slaughter voert in één van haar boeken zelfs een vrouw op die ontvoerd wordt door haar verkrachter, dagenlang wordt vastgehouden in zijn huis, waarin ze met gespreide armen en benen aan de vloer vastgespijkerd wordt, 'zodat ze elk moment voor haar aanrander beschikbaar was'.

De Nederlandse Corine Hartman schrijft ook harde misdaadromans, zoals het in 2014 voor de Gouden Strop genomineerde Zielloos. Daarin wordt onder meer bewust een oog uitgestoken en de huid van iemands been met een scalpel afgestroopt. Verderop in het verhaal vindt de politie een naakte, dode vrouw met een door het oor gespietste stok; een van haar armen is er met een bijl afgehakt.

Volgens Hartman hebben haar boeken wel heftige scènes, maar is ze er niet bewust op uit de lezers te choqueren. "Het geweld is nu eenmaal van alle tijden en maakt ook deel uit van onze samenleving. Mijn boeken bevatten een extreme, gefantaseerde versie van de realiteit, terwijl die realiteit soms gruwelijker is dan een schrijver kan verzinnen." Of er ook een grens is? "De lezer moet het verhaal kunnen geloven, daar gaat het mij om. Als de gruwelijkheden het verhaal overstemmen, dan haakt de lezer af. Geweld om het geweld, dat werkt voor mij niet."

Enkele fans van Hartman die ik daarover vroeg, hebben geen enkel probleem met de gewelddadige of gruwelijke scènes, "zolang ze maar geloofwaardig zijn". Die scènes geven de boeken ook "een bepaalde charme" of "creëren dynamiek en spanning en trekken je buiten je comfortzone".

"Mary deed het licht aan en liep naar het raam om de gordijnen dicht te doen. Pas toen wendde ze het hoofd om en zag het gezicht van de vrouw, die half weggezakt tegen de kussens leunde. Een half opgegeten broodje met honing lag naast haar en haar theekopje was nog halfvol. De dood was plotseling en snel gekomen voor Adèle Fortescue." (uit 'Een hand vol rogge')

Gewenning

Waarom lezen mensen 'enge' boeken? Susanne Piët schreef er in 1990 al over in De kick! Een zoektocht naar de essentie van de topsensatie. Waarschijnlijk omdat zich in het brein van de lezer dezelfde processen afspelen als bij kijkers van horrorfilms, beoefenaars van extreme sporten, maar ook bij mensen die in een als achtbaan vermomd martelwerktuig stappen.

Vergelijkbaar is wat er gebeurt bij mensen met een zogeheten sensatiezoekende persoonlijkheid, zegt hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie Roshan Cools van de Radboud Universiteit. "Zij zullen niet alleen meer op zoek gaan naar saillante prikkels, maar ook sneller gewoontegedrag aanleren. Er ontstaat dan een vorm van dwang en zucht naar intensere prikkels." Marvin Zuckerman, een autoriteit op dit onderzoeksterrein, formuleerde het als volgt: "Zelfs wat aanvankelijk opwindend was, wordt saai als je het honderd keer gedaan hebt, en dus heb je iets meer opwindends nodig, iets nieuws."

undefined

De achtbaan wordt nog duizelingwekkender en de heftige scènes in thrillers nemen toe in frequentie en gruwelijkheid om consumenten aan hun trekken te laten komen. Boeken hebben daarbij het onmiskenbare voordeel dat je ze rustig in je leunstoel tot je kunt nemen: de kick van de angst in een veilige omgeving.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234