Dinsdag 28/01/2020

DMroadUSA

"Blank en zwart kruisen elkaar in de Walmart, en daarna gaan we elk naar ons eigen huis"

Een van de huizen in Selma waar Martin Luther King verbleef. Beeld Jef Boes / Tim Coppens

In Selma leverden Martin Luther King en zijn aanhangers de beslissende slag voor het stemrecht voor zwarten. Anno 2016 hangt de schaduw van Trump boven de zuidelijke stad. "Het probleem met Trump is dat hij vol nostalgie naar een verleden wil terugkeren waarbij één groep alle genot over de wereld krijgt."

Geen stad waar de geschiedenis van de zwarte burgerrechtenbeweging zo aanwezig is als in Selma. Zowat alle kerken, schoolgebouwen, pleinen en invalswegen zijn monumenten die herinneringen oproepen aan de zwarte vrijheidsstrijd. Het is in deze stad dat in 1965 onder aanvoering van Martin Luther King de beslissende slag werd uitgevochten voor gelijke rechten. Met als climax: de bloedige marsen van Selma naar het 80 kilometer verderop gelegen Montgomery, de hoofdstad van Alabama. Die marsen zouden leiden tot de erkenning van het stemrecht voor zwarten.

Aan de rand van Selma staat ook de iconische Edmund Pettus-brug, de plaats waar geweldloze en biddende zwarte activisten tijdens de eerste mars van 7 maart 1965 voor het oog van de nationale media door politieagenten brutaal in elkaar werden geslagen. Die dag ging de geschiedenis in als Bloody Sunday. Voor zover dat nog niet het geval was, werd deze brug in 2014 wereldberoemd na de lancering van de film Selma, waarin onder anderen Oprah Winfrey acteerde.

We worden rondgeleid door Louretta Wimberly, die in 1965 als activiste op de eerste rij stond. Louretta is een fenomeen. Een energiebom. Ze houdt niet op met praten. Al drie uur lang rijdt ze ons rond in de stad en vertelt ze ons met haar zuiderse accent over de vrijheidsstrijd, haar vriendschap met Martin Luther King, haar respect voor Barack Obama en haar vrees voor een Trump-presidentschap.

Louretta Wimberly omhelst priester Kirk D. Carrington van de Tabernacle kerk waar Martin Luther King meermaals speechte. Beeld Jef Boes / Tim Coppens

Werkelijk onvermoeibaar is ze, deze vrouw. In een razend tempo wisselt ze historische details af met politieke analyses en tegelijk wijst ze ons plekken aan die belangrijk waren in de strijd voor gelijke rechten. Opmerkelijk is dat diezelfde plaatsen ook belangrijk waren voor Louretta's leven als jong meisje: de First Baptist Church, waar ze gedoopt is en die later de broedplaats werd van het zwarte verzet, de Hudson-universiteit, waar ze als lerares afstudeerde en die talloze andere activisten zou voortbrengen, het huis van haar vriendin Amelia Boynton, waar ze kind aan huis was en waar Martin Luther King logeerde toen hij in 1965 voor de burgerrechtenmarsen naar Selma was gekomen.

Warme familie

Hoe meer Louretta vertelt, hoe duidelijker het wordt dat ze een kind is van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging. "Ik ben geboren in 1932 en groeide op in een totaal gesegregeerde samenleving. Zwarte kinderen gingen naar zwarte scholen, blanke kinderen naar witte scholen. We hadden amper contact met elkaar, af en toe speelde ik met kinderen uit de arme blanke wijk die aan onze buurt grensde. Later ging ik babysitten en poetsen bij een blanke familie. Maar als mijn werk klaar was, keerde ik snel terug naar onze wijk. En als ik op straat een blanke kruiste, was ik verplicht om plaats te maken en de straat over te steken. Zo was ons leven."

"Als kind voelde ik natuurlijk dat er iets niet klopte, maar ik stelde me ook niet te veel vragen. Eigenlijk was ik best gelukkig maar dat had vooral te maken met het feit dat ik uit een warme familie kwam. Mijn vader was kleermaker, mijn moeder verpleegster; we kwamen nooit iets tekort."

Jesus Christ. Follow him. Beeld Jef Boes

"En weet je wat: onze scholen waren meestal beter dan die van de blanken omdat we les kregen van gemotiveerde leerkrachten die speciaal uit noordelijke steden als Boston, New York en Chicago naar hier waren gekomen om ons kwaliteitsonderwijs te geven. Het waren verstandige leraars met een open geest die ons voortdurend zegden dat we met ons hart en onze wijsheid tegen de onderdrukking moesten vechten en niet met onze vuisten. Ze leerden ons ook dat humor een krachtig wapen is tegen repressie. We moesten dan ook vaak lachen om de domme absurditeit waarmee de blanken hun regeltjes oplegden. Zo waren er op straat aparte drinkkraantjes voor blanken en zwarten. 'Wat zijn die mensen toch raar,' zegden we tegen elkaar, 'het water komt toch uit dezelfde waterleiding. Waarover maken ze zich zo druk!"

Louretta zegt dat we absoluut moeten kennismaken met priester Kirk D. Carrington van de befaamde Tabernacle-kerk, waar Martin Luther King meermaals speechte. Carrington is een grote, vriendelijke man. Met zijn zware stem vertelt hij hoe beledigend en kwetsend de blanke suprematie was. "Wat ik het allerergste vond was dat blanken mijn vader als een klein kind behandelden. Ze hadden het voortdurend over our little boy. Als kind maakte mij dat zo kwaad. In godsnaam: mijn vader had negen kinderen en heeft in de Tweede Wereldoorlog gevochten!"

Priester Kirk D. Carrington van de befaamde Tabernacle kerk waar Martin Luther King meermaals speechte. Beeld Jef Boes / Tim Coppens

Carrington krijgt een krop in de keel. "Weet u wat me nog steeds blij maakt? Dat mijn vader oud genoeg is geworden om de eedaflegging van Barack Obama mee te maken. 'Het is gelukt', zei hij met tranen in zijn ogen. 'Ik had nooit gedacht dat ik dit nog zou mogen meemaken.' Niet lang daarna is hij gestorven. Maar wel met het gevoel dat zwarte Amerikanen een lange weg hadden afgelegd: van little boy tot president."

Zonder het te beseffen gaat het gesprek met priester Carrington over van de jaren 60 naar het verkiezingsjaar 2016. "We gaan Barack Obama missen", antwoordt hij op de vraag of hij voor Clinton of Trump gaat kiezen. "Ik hoor zoveel mensen zeggen dat Obama de hoge verwachtingen niet heeft ingelost. 'Wacht even', denk ik dan. 'Hij heeft ons in 2008 wel uit de economische crisis getrokken die Bush had veroorzaakt. Hij heeft miljoenen jobs gecreëerd, bracht gezondheidszorg voor miljoenen mensen die voordien niet naar een ziekenhuis durfden te gaan én hij gaf zwarten opnieuw de mogelijkheid om te dromen. Onderschat dat laatste niet: als je niet durft te dromen, kun je nooit echt gelukkig worden."

We dringen even aan bij Carrington en vragen wat hij denkt over Donald Trump. "Echt, ik probeer zo weinig mogelijk aan Trump te denken. Hij zou geen presidentskandidaat mogen zijn. Donald Trump denkt alleen maar aan Donald Trump. Hij zal ons terugbrengen naar het verleden en zo het land verzwakken. Wij kunnen als natie pas sterk zijn als we verenigd zijn en elkaar goed behandelen. Het is tijd voor Amerika om komaf te maken met de onderlinge haat."

Dat veel blanken in Selma voor Trump gaan stemmen, doet Carrington pijn. "Ja, ik moet mijn stad delen met duizenden Trump-stemmers. Dat is niet evident, maar ik kan die mensen niet controleren. Ik kan ze enkel maar waarschuwen dat ze misleid worden en dat het veel beter is om voor iemand te stemmen die het land echt vooruit wil helpen. Weet u wat ik soms denk? Misschien moeten we opnieuw een mars van Selma naar Montgomery organiseren. Want de kloof tussen blank en zwart is nog steeds diep en als we niet opletten dreigt de vooruitgang die we na een jarenlange strijd boekten verloren te gaan."

Blind politiegeweld

Het valt op: het idee dat er misschien een nieuwe mars moet komen, houdt Selma in zijn greep. Louretta treedt Carrington bij. "Ja, laat ons maar opnieuw naar Montgomery marcheren. Met heel veel zwarte jongeren die het nog altijd moeilijk hebben om jobs te vinden en te veel slachtoffer zijn van blind politiegeweld. Laat ons marcheren!"

Maar niet alle zwarte leiders van Selma zijn het daarmee eens. Later op de dag ontmoeten we Leodis Strong van de Brown Chapel, misschien wel de meest iconische kerk van de stad omdat Martin Luther King hier na Bloody Sunday opriep om te blijven marcheren. "We zijn 2016", zegt Strong. "Het heeft geen zin om terug te keren naar het verleden. De marsen van Selma naar Montgomery waren een tactiek om het stemrecht voor zwarten af te dwingen. Maar op langere termijn ijverde King ook voor de totstandkoming van The beloved community, een gemeenschap waar mensen van alle huidkleuren harmonieus samenleven. Hoe die beloved community bereikt moet worden? Daarvoor heb ik niet meteen de oplossing. Maar het is belangrijk dat we niet doen alsof dat doel al bereikt is. In Selma en in de rest van de VS is er nog zoveel werk te doen."

Monument ter nagedachtenis van Martin Luther King aan de Brown Chapel in Selma, Alabama. Beeld Jef Boes / Tim Coppens

"Na de verkiezing van Obama leefden velen met de illusie dat we plotseling in een post-raciale samenleving waren beland. Maar voor mij onthulde die situatie vooral hoe diep racistisch dit land nog steeds is. En dat is meteen ook de grote uitdaging die boven de komende verkiezingen hangt. Maken we vooruitgang of keren we terug naar het waanbeeld van een nostalgisch verleden. De mantra van Trump is Make America Great Again. Maar over welke periode heeft hij het eigenlijk? Heeft hij het over de slavernij? Over de periode van de rassenwetten? Of de periode van 2007-2008 toen het kapitalisme van de klif dreigde te vallen? Het probleem met Trump is dat hij denkt dat we vooruit moeten gaan door terug te keren naar een geïdealiseerd waanbeeld waarbij één groep alle genot krijgt over de wereld en daardoor een andere groep het recht ontzegt om mee te genieten."

De woorden van Strong zijn ontnuchterend, maar waarschijnlijk heel dicht bij de realiteit van het huidige Amerika. Zelfs Louretta is er even stil van geworden. Terwijl we met haar van Selma naar Montgomery rijden, zegt ze dat ze zoveel mogelijk positief wil blijven, maar dat er ook momenten van vertwijfeling zijn. Dit is zo'n moment.

We rijden op de US Route 80, waar tussen 21 en 25 maart 1965, bij de derde en laatste mars, driehonderd betogers in rijen van twee naar Montgomery marcheerden. Eigenlijk wilden duizenden mensen aan die tocht deelnemen, maar uit vrees voor blanke sluipschutters moest de groep beperkt worden tot maximaal 300. Het regende die dagen bijna onophoudelijk, de deelnemers passeerden soms groepen juichende zwarten, maar nog vaker joelende en dreigende blanken. "Kijk de katoenvelden", zegt Louretta. "Ooit werkten hier duizenden slaven." 

Opnieuw een stilte. "Weet je wat nog het ergste is? Dat sommige mensen de informatieborden over de vrijheidsmarsen die langs deze weg staan systematisch vernietigen. Ik probeer dan fondsen te verzamelen voor nieuwe plakkaten maar ook die worden beschadigd. Ik zag ook al borden met kogelgaten. Dat bewijst dat er nog altijd blanken zijn die niet kunnen leven met het verleden. Volgens mij zijn ze tegelijk boos en bang. Ze weten met hun schuld geen blijf. Misschien vrezen ze wel dat wij ooit wraak gaan nemen. Maar dat zijn we helemaal niet van plan. We willen gewoon gelijke rechten."

Louretta wordt kwaad. "Ze behandelen ons nog steeds als slaven! Toen Obama president werd - mijn god, ik heb nog nooit zoveel boze blanken gezien. Een slaaf die president werd, die hadden ze niet zien aankomen. Razend waren ze. Ze weigeren gewoon te erkennen dat Amerika op de rug van de zwarten is gebouwd. Ja, af en toe komen ze naar onze restaurants om soul food te eten. En we kruisen elkaar in Walmart-supermarkten. Maar daarna gaan we elk naar ons eigen huis. Na al die jaren leven we nog steeds naast elkaar."

Sheriff Jim Clark

Onze tocht met Louretta eindigt aan de Edmund Pettus-brug. Ze parkeert haar oude SUV exact op de plaats waar in 1965 de racistische sheriff Jim Clark en zijn agenten op de zwarte betogers begonnen te slaan. Op die plek staat nu het bescheiden maar pakkende National Voting Rights Museum. Een van de tentoongestelde objecten is een haataffiche van de Ku Klux Klan. Een jonge vrouw staat er met verbaasde ogen naar te kijken. Ze heet Nikki Love, komt uit Californië en zegt dat ze in Alabama is om een tante te bezoeken. "Ik kom niet zo vaak naar Alabama maar nadat ik de film Selma had gezien, wilde ik de stad absoluut bezoeken.

De jonge filmmaakster Nikki Love uit Californië in het museum van de zwarte burgerrechtenbeweging in Selma, Alabama. Beeld Jef Boes / Tim Coppens

"Daarnet ben ik de brug overgestoken. Ik kon er niets aan doen, maar op dat moment barstte ik in tranen uit. En bij het bekijken van die Ku Klux Klan-affiche werd ik opnieuw emotioneel. Het is gewoon erg moeilijk om voor te stellen dat mensen mij omwille van mijn huidkleur zo hard haten dat ze me reduceren tot een minderwaardig mens. Het feit dat er binnen enkele dagen belangrijke verkiezingen zijn, maakt dit moment voor mij nog aangrijpender. Los van de discussies over Hillary Clinton en Donald Trump is het gewoon belangrijk om te voelen hoe moeilijk die strijd voor stemrecht wel niet is geweest. Stemmen is niet evident!"

Nikki zegt dat de strijd voor gelijke rechten ook in 2016 onverminderd moet voortgaan, ook al heeft ze veel vragen bij de aanpak van de nieuwe beweging Black Lives Matter. "Er is geen slogan waarmee ik het zo eens kan zijn als Black Lives Matter. Als een man voor een supermarkt gewoon wordt neergeknald omdat hij zwart is, dan zeg ik: ja, zwarte levens zijn belangrijk. (steekt haar vuist in de lucht) Als een zwart jongetje in een park wordt neergeschoten, dan zeg ik: ja, zwarte levens zijn belangrijk. En als een agent mij morgen in de straat neerknalt, wil ik dat die agent berecht wordt en niet enkel wordt overgeplaatst. Maar als mensen van Black Lives Matter zeggen dat blanken en agenten minder belangrijk zijn, dan ga ik niet akkoord. Weet je, voor mij zijn alle levens belangrijk. Ja, Black Lives Matter. Maar ook Aziatische, hispanic en blanke levens zijn belangrijk. Misschien moet ik maar een eigen beweging beginnen: All Lives Matter."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234