Zaterdag 14/12/2019

Film

Blade Runner mag niet met pensioen

Harrison Ford speelt Deckard, een special agent die jaagt op Replicants, robots die 'menselijker dan mensen' zijn. Beeld PHOTO_NEWS

Het is niet veel films gegeven om jarenlang relevant te blijven, laat staan om meer dan dertig jaar na datum nog zó tot de verbeelding te spreken dat een nieuwe cinemarelease zich opdringt. Then again, er zijn niet veel films zoals het onsterfelijke, duistere, machtige Blade Runner.

We gooien hier nu wel gemakkelijk met termen als 'klassieker', 'machtig' en 'onsterfelijk', maar in feite mag het een half mirakel heten dat Blade Runner überhaupt afgewerkt is geraakt. Zelden heeft een filmproductie met meer problemen gekampt. Er werd lang gezegd: "Wie meewerkte aan Blade Runner, vertrok daarna uit Hollywood."

Ridley Scott kreeg, ondanks het respectabele budget van 20 miljoen dollar, een kleine set toegewezen, aan de rand van het studioterrein. Ruimte voor de enorme futuristische gebouwen waar het script om vroeg, was er niet, en op de achtergrond zag je de skyline van, of all places, Burbank opdoemen.

We spreken 1981, de tijd vóór de speciale effecten, en Scott had meteen door dat hij een probleem had: hij kon de hedendaagse tijd onmogelijk uit zijn shots houden en er was geen geld om nadien handmatig alles te corrigeren. Zijn oplossing: gedurende de vier maanden durende draaiperiode zou er alleen 's nachts gefilmd worden. De beslissing deed de sfeer bij de crew onder het vriespunt zakken, nadat Ridley de start van de shoot ook al eens met twee weken had uitgesteld omdat de belichting niet naar zijn zin was.

Mens tegen machine

De nachten waren loodzwaar: er werd láng gewerkt, onder lamentabele weersomstandigheden. In nagenoeg elke scène moest het pijpenstelen regenen, waardoor iedereen van 's avonds laat tot 's ochtends vroeg met natte sokken rondliep. Een staking van het uitgeputte productieteam kon na week 15 maar nipt vermeden worden.

Het was niet alleen met de crew dat Ridley problemen had: zijn rijzende ster, Harrison Ford, was ook niet zijn beste kameraad. Ford noemde de hele draaiperiode achteraf "a bitch" en Scott merkte fijntjes op dat het voor hemzelf "nog vele malen zwaarder was". Maar het was over Fords personage dat de heren het écht oneens waren. Dat personage, Deckard, is een special agent, een blade runner, die jaagt op mensachtige robots, Replicants genaamd.

Tijdens het draaien kreeg Scott een ingeving: wat als Deckard zélf, zonder het te weten, een Replicant zou zijn? Hij was laaiend enthousiast. Het probleem was alleen: zo stond het niet in het script en zo had Harrison Ford hem ook niet neergezet. Bovendien vond die het geen steek houden: de aanpassing zou het zwaarste filosofische thema in de film - mens tegen machine - tenietdoen, en zelfs nefast zijn voor zijn personageontwikkeling. "Deckard is een man die aan het begin van de film zo koud als een machine is geworden, maar die tegen het einde een stukje van zijn menselijkheid heeft teruggevonden. Dat klopt niet als hij al die tijd een machine was."

Het was de studio die dat conflict in de kiem zou smoren. Scott was over budget gegaan en toen een eerste versie in elkaar was gebokst, verliepen de testscreenings catastrofaal: het publiek begreep maar weinig van het verhaal, dat bovendien veel te deprimerend zou zijn. Gevolg: de studio nam de creatieve controle over - Scott werd zelfs tijdelijk ontslagen - en eiste een voice-over met bijbehorend happy end om een en ander aantrekkelijker te maken aan de box office. Zowel Ford als Scott vonden het maar niks.

Het was pas in de jaren nadien dat de échte versie stilletjesaan vorm begon te krijgen. Na een nogal misleidend getitelde 'director's cut' in de jaren 90 - Ridley Scott had er zelf weinig mee te maken omdat hij te druk bezig was aan 1492: Conquest of Paradise - kon de regisseur zijn visie pas uitdragen met de 'final cut' in 2007, de beste versie. Voor Harrison Ford bleef Blade Runner jarenlang een grote teleurstelling, tot hij recentelijk tekende voor een sequel in 2017.

Harrison Ford als Deckard. Beeld AP

Mooie metafoor

Is Deckard nu een Replicant of niet? Om ervan af te zijn: in Scotts laatste versie wordt alvast duidelijk gesuggereerd van wél. Welke optie je ook aanhangt: de film blijft thematisch interessant, en werpt een hallucinant, angstwekkend visionair toekomstbeeld op. Met de jaren is hij alleen maar relevanter geworden.

Net als de meeste dystopieën is Blade Runner geen letterlijke weergave van hoe Ridley Scott dacht dat de toekomst er zou gaan uitzien. Het is wel een gevoelsmatige impressie, die heel dicht bij vandaag staat en, zo vermoeden we, nog dichter bij 2019, het jaar waarin de film zich afspeelt. Zo zijn er alleen al de Replicants: robots die more human than human zijn, die alles kunnen wat wij kunnen en méér, en die niet van ons te onderscheiden zijn. Daar zijn we nog niet, al zit de ontwikkeling van humanoïde androïden wel in een stroomversnelling, zeker in Azië. Maar daar gaat het niet om: zij fungeren eerder als symbolen.

De Replicants worden gebruikt als slaven in de off-world kolonies. Om te veel zelfstandig denken tegen te gaan, zijn ze voorgeprogrammeerd om slechts vier jaar mee te gaan: daarmee vormen ze een mooie metafoor voor onze eigen beperkte houdbaarheidsdatum - is het leven niet altijd te kort om je helemaal te kunnen ontplooien? Ze leveren nog meer stof tot nadenken op: als we perfect kunnen ontwerpen hoe onze 'kinderen' er gaan uitzien, zoals binnenkort het geval zal zijn dankzij eugenetica, in hoeverre verschillen ze dan nog van een machine? Zijn we niet allemaal geprogrammeerd? Wat is vrije wil eigenlijk?

Ridley Scott dacht graag na, zoveel is duidelijk. Ook over de toekomst: zo lopen in het Los Angeles van Blade Runner vooral Aziaten rond. Hij vond het namelijk steek houden dat Azië een grote groei zou kennen, en dat ze met hun megabedrijven veel van de westerse industrie zouden overnemen. Net zoals hij ervan overtuigd was dat grote bedrijven de wereld zouden runnen, eerder dan politieke strekkingen. "Imperialisme, communisme, fascisme: allemaal hetzelfde. De big name brands, dáár gaat het om." (Ironisch genoeg ging het met de bedrijven die in Blade Runner getoond worden, zoals Atari, in de jaren nadien fel bergaf.)

In Blade Runner is niemand veilig voor reclame: een van de bekendste beelden uit de film is niet toevallig dat van een Japanse vrouw die de stad overschouwt vanop een gigantisch billboard, lang voor dergelijke beelden Times Square overheersten. Een van de eerste shots die we te zien krijgen, is dan weer een enorme oogbol die naar Los Angeles gaapt: "Een orwelliaanse verwijzing, ik wilde meteen de indruk geven: Big Brother is watching." In nagenoeg elk interieurshot priemen lichtstralen door de ramen en de plafonds. Dat heeft een visuele reden - de stad bevindt zich op zekere hoogte en er is veel luchtverkeer - maar is vooral belangrijk om je eraan te herinneren: er kijkt altijd iemand mee. Klinkt herkenbaar in Facebooktijden.

De film werd grotendeels in hetzelfde steegje opgenomen. Beeld rv

Oogverblindend

Kwatongen beweren weleens dat Blade Runner inhoudelijk tekortschiet, dat thema's maar weinig uitgewerkt worden en dat veel sf-elementen alleen maar in de film zitten om de look te ondersteunen. Quatsch, zeggen wij: Ridley Scott presenteert zijn film zonder uitleg, dat is waar. Er wordt niet veel over thematiek gepráát - de wereld wordt an sich gepresenteerd, en het is aan de kijker om de gaten in te vullen - maar dat wil niet zeggen dat het een hol spektakel is. Er worden subtiele hints gedropt over de maatschappij: dat dieren bijna uitgestorven zijn, dat de elite de aarde heeft verlaten, dat het kapitalisme failliet is.

Als je alle punten met elkaar verbindt, kom je tot een rijk maar schrikwekkend wereldbeeld waarin alles van ecologie over economie tot ontologie bizarre, gruwelijke proporties heeft aangenomen - een vervormde horrorspiegel voor onze eigen wereld.

De recensenten én het publiek moesten er bij de release in 1982 alvast niets van weten. Blade Runner was vooral raar, traag en verwarrend, en werd een flop. Maar één ding viel niet te ontkennen: de film zag er geweldig uit - een feest voor het oog en de laatste film van zijn soort zonder speciale effecten.

Het is dan ook vooral dáárom dat Blade Runner vandaag nog zo vaak terugkomt in 'beste films aller tijden'-lijstjes: de schoonheid. Die neonverlichte straten! Die troosteloze appartementen! Die afgetekende schaduwen! Die lijzig voorbij drijvende zeppelins! Die aangehouden close-ups in de regen! Alles samen een briljante hommage aan de films noirs van de jaren 40. En dan zijn er nog die prachtige auto's, decors en kostuums: alleen al de garderobe van Sean Young (die de Replicant Rachael speelt) is een tripje naar de cinema waard.

Rutger Hauer als Roy Batty, de laatste Replicant. Hij brengt aan het einde de mooiste monoloog uit de filmgeschiedenis. Beeld rv

Hoe graag Ridley Scott ook laat vallen dat hij voor zijn film te weinig geld had, het is meer dan waarschijnlijk net door de budgettaire beperkingen dat de film zó mooi, zó vernieuwend en zó invloedrijk is geworden. Je zou het nooit zeggen, maar 90 procent van het verhaal speelt zich af in één kleine straat in één kleine backlot van Warner. Die ene straat werd namelijk gefilmd vanuit alle mogelijke hoeken: in elk shot is maar een heel klein stukje decor te zien. Zo kon Scott zoveel mogelijk verschillende stukjes voor zoveel mogelijk verschillende scènes gebruiken.

Scott: "Ik was voordien zelf production designer. Zo heb ik geleerd: als je een rekwisiet ondersteboven zet, ziet het er heel anders uit. Dan heb je opeens twee rekwisieten." Van dag tot dag werd die paar vierkante meter omgetoverd tot wéér een andere wijk van L.A., wéér een ander hoekje roestige, krakende toekomst.

Voor de vuile echtheid van Blade Runner keek Ridley Scott naar het concept van de used future van George Lucas (Star Wars): de toekomst niet als klinisch paradijs, wel als een wereld waarin gelééfd wordt. De details waren bovendien hallucinant. Paul Sammon, de schrijver van Future Noir: The Making of Blade Runner, bracht een bezoekje aan de set en noteerde wat hij allemaal zag: op verkeersborden, parkeermeters en bussen stonden in piepklein print echte boodschappen geschreven ("Opgepast: de chauffeur is gewapend!"), en voor alle magazines die op de achtergrond in kiosks te koop stonden, was een unieke cover ontworpen - één voorbeeld is een pornobladje dat een scratch and sniff centrefold belooft. De maquettes die vormgaven aan de indrukwekkende skyline van Los Angeles en de iconische piramide van de Tyrell Corporation waren verlicht door een ontzagwekkend kluwen aan haarfijne draadjes.

Philip K. Dick, de schrijver van het boek Do Androids Dream of Electric Sheep?, waarop Blade Runner losjes gebaseerd is, stond heel zijn leven enorm sceptisch tegenover Hollywood, maar kreeg vlak voor zijn dood nog een 20 minuten durende testversie van de film te zien. Zijn reactie: "Het was precies zoals ik het me voorstelde. They caught it perfectly." Ridley Scott had het boek nooit gelezen.

Sean Young als de Replicant Rachael. Beeld rv

De monoloog

Maar het allermooiste hielden we voor het laatst: de - we wikken onze woorden - beste monoloog uit de filmgeschiedenis, opgetrokken uit gelijke maten tristesse en verwondering. Levenslust die nog wil gaan waar het lichaam niet meer kan. Rutger Hauer, die de laatste Replicant speelt - de prachtige Roy Batty - verzon hem in z'n eentje, de dag voordat hij zijn laatste scène moest opnemen. Als u ons op ons sterfbed - hopelijk binnen een jaar of honderd - iets hoort prevelen zonder dat u ons nog kunt verstaan, dan zijn het waarschijnlijk deze woorden: "I've seen things you people wouldn't believe. Attack ships on fire off the shoulder of Orion. I watched C-beams glitter in the dark near the Tannhäuser Gate. All those moments will be lost in time, like tears in rain. Time to die."

Een troost: wij zijn hier maar even, maar Blade Runner - die machtige, onsterfelijke klassieker - is voor altijd.

Vanaf 3 juni is de superieure final cut van Ridley Scotts sf-klassieker een week lang te (her)ontdekken in Kinepolis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234