Zaterdag 27/02/2021

Black Power in de Bijlmer

Woensdag, twee uur 's middags. Precies op tijd stap ik het stadsdeelkantoor van Amsterdam Zuidoost binnen. Aan het einde van de gang op de tweede verdieping heeft de PvdA-fractie haar vergaderzaal. Ik klop aan, er is niemand. Twijfel bekruipt me: zou Hannah Belliot onze afspraak verzuimen? De afspraak die me bloed, zweet en tranen heeft gekost? Dagenlang bleef haar nummer potdoof, de voice mail zat hopeloos vol, zelfs trouwe PvdA-medestanders hadden geen benul van haar agenda. Nooit zoveel moeite gehad om een lokale politica voor een interview te strikken.

Erik Raspoet / Foto's Filip Claus

Lokale politica, wat heet? Sinds de gemeenteraadsverkiezingen van 4 maart is Hannah Belliot bij onze noorderburen niet meer uit de media te branden. De eenenvijftigjarige pedagoge van Surinaamse origine heeft nationale geschiedenis geschreven: de eerste allochtone burgemeester van de Bijlmer mag zich tevens de eerste zwarte burgemeester der Lage Landen noemen. Strikt genomen is ze geen burgemeester maar voorzitter van de stadsdeelraad Bijlmer-Zuidoost. Net zoals het Brussels Gewest met zijn negentien gemeenten is Amsterdam opgedeeld in zestien deelraden met uitgebreide bevoegdheden. Vijfentachtigduizend inwoners, waarvan tachtig procent allochtonen: de Bijlmer is het grootste en vooral het kleurrijkste stadsdeel van Amsterdam. Ruim een derde van de bevolking is van Surinaamse of Antilliaanse afkomst, in totaal wonen er vijfenzestig nationaliteiten. De opkomst voor de lokale verkiezingen was hier nog lager dan elders. Maar dat doet niks af aan de persoonlijke score van Belliot. Vijfduizend voorkeurstemmen, die ze lang niet alleen aan de Surinaamse gemeenschap dankt. Ook vele Hollanders hebben op Belliot gestemd. Evenals Ghanezen, Pakistanen, Indonesiërs en andere buitenlanders die in Nederland al sinds maart 1986 gemeentelijk stemrecht genieten.

"Het zijn hectische dagen," verontschuldigt Belliot de vertraging. Ze ziet er vermoeid uit, komt regelrecht uit de coalitiebesprekingen met VVD en GroenLinks. Nauwelijks drie kwartier later zal ze alweer naar een volgende vergadering hollen. Net voldoende tijd om indruk te maken met enkele kanttekeningen waar sommige Belgische politici maar eens moesten over nadenken. Met name de politici die nog altijd graten vinden in gemeentelijk stemrecht voor niet-Europese migranten. "Erg kortzichtig," vindt Belliot. "De emancipatie van minderheden staat of valt met vertegenwoordiging in de lokale machtsstructuren. Je mag allochtonen niet isoleren van de rest van de maatschappij. Dan krijg je een potje onder druk dat vroeg of laat overkookt."

Ze knoopt er een verrassende visie op het progressieve Nederlandse minderhedenbeleid aan vast. "Niks met idealisme te maken," zegt Belliot. "Het is gewoon een uitvloeisel van de Hollandse koopmansgeest. Kijk, Nederlanders zijn erg zakelijk ingesteld, ze zoeken profijt in iedere situatie. Zo gaat het ook met de integratie van minderheden. Zolang allochtonen in de marginaliteit vertoeven, kosten ze de samenleving alleen maar geld. Het komt er dus op aan ze zo snel mogelijk productief te maken. Nieuwe Nederlanders worden pas interessant zodra ze aan de kassa van Albert Heijn kunnen passeren."

Haar stem is zacht maar haar standpunten zijn glashelder. Werkloosheid, onveiligheid, drugs, als oude rot in het sociaal werk kent ze de zware problemen van de Bijlmer. Flatbeheerders, liftbewakers, education councillors, haar programma is gelardeerd met concrete maatregelen. Ja, ze beseft dat de ogen van de natie op haar gericht zijn. En nee, ze maalt niet om de kritiek die tijdens de verkiezingscampagne met bakken tegelijk over haar werd uitgestort. Radicale zwarten bestempelen Belliot als een 'Bounty', zwart aan de buitenkant maar wit van binnen. Sommigen lieten zelfs het woord 'zwartverraadster' vallen.

En er kwam een hardnekkige lastercampagne op gang. Belliot werd in anonieme brieven van kinderporno en corruptie beschuldigd. "En natuurlijk van sympathie voor de Surinaamse dictator Bouterse," zegt journalist Frenk Ter Nederlanden. "Dat is een klassieker in de Bijlmer-politiek. Vooral onder Surinamers zijn anonieme brieven een populair wapen om tegenstanders onderuit te halen. Ze hebben er een naam voor: de krabbenmandmentaliteit. Zodra een krab de rand van de mand heeft bereikt, wordt ze er door de anderen opnieuw in getrokken. Vergelijk het maar met onze korenmaat."

Frenk heeft voor stadskrant Het Parool de verkiezingen in Zuidoost gevolgd. "Verwarrend was het wel," zegt hij. "Er deden niet minder dan zestien partijen mee. Nou ja, partijen, vaak ging het om vriendenclubjes zonder noemenswaardig programma. Vooral in rangen van de radicale zwarten heerste diepe verdeeldheid. Alle pogingen om lijstverbindingen te smeden zijn op de grote ego's van de lijsttrekkers gestrand. Ze dachten allemaal dat ze in hun eentje vier of vijf zetels in de wacht zouden slepen. Niks van, de kiezers hebben massaal op traditionele partijen gestemd. Die hebben het spel slim gespeeld door zelf zwarten op verkiesbare plaatsen te zetten. Vooral de PvdA pakte uit met een sterke lijst, waarop niet alleen Surinamers maar ook Ghanezen, Antillianen en een Kameroenees figureerden. Het resultaat liegt er niet om. De nieuwe stadsdeelraad is voor de helft zwart, een historisch record."

De gewezen fractieleider Wouter Gortzak is de kingmaker van de Bijlmer. Zelf zit hij niet meer in de stadsdeelraad, hij doet straks namens de PvdA een gooi naar een zetel in de Tweede Kamer. Maar vriend en vijand is het erover eens: het was de zevenenzestigjarige oud-journalist die het nieuwe partijlid Belliot tot lijsttrekker heeft gekroond. Tegen de wil van de zogenaamde betongroep, de oude garde van hoofdzakelijk blanke technocraten uit de chiquere laagbouwwijken van Zuidoost. En tot onvrede van zwarte militanten die de pole position voor zichzelf opeisten. De nummer één op de PvdA-lijst is immers een felbegeerde stek: de Bijlmer is een socialistisch bolwerk, lijsttrekkers worden haast per definitie burgemeester. De interne ruzies bij de samenstelling van de lijst mogen gerust historisch worden genoemd.

Gortzak kan er intussen om lachen, de kiezers hebben zijn gelijk bewezen. "We konden het niet maken weer eens met een overwegend blanke lijst op te komen in een stadsdeel dat essentieel zwart is," zegt hij. "Maar kleur alleen volstaat niet, de kandidaten moeten ook wat in hun mars hebben. Kijk, het stimuleren van politieke participatie onder allochtonen is een nobel doel. Maar soms is de remedie erger dan de kwaal. Zoals die Ghanees van GroenLinks die geen woord Nederlands spreekt. De man stond onderaan op de lijst maar heeft door de gril van de voorkeurstemmen toch een zetel gehaald. In Hannah heb ik het volste vertrouwen. Ze kent de Bijlmer en voelt feilloos aan wat er in de Surinaamse gemeenschap omgaat. Maar haar horizon is niet beperkt tot Amsterdam Zuidoost, ze vindt ook haar draai in wit Nederland.'

Ze neemt het woord niet in de mond. Maar Hannah Belliot weet beter dan wie ook wat krabbenmandmentaliteit betekent. "Het ligt aan het sociaal klimaat in de Bijlmer," zegt ze. "Armoede wekt afgunst in de hand. Daarom gunnen zwarten elkaar geen succes. Maar er is meer. Achter de hetze tegen mijn kandidatuur ging ook een stevig genderconflict schuil. Zwarte mannen voelen zich vernederd als een vrouw hen de loef afsteekt. Dat geldt niet alleen voor de Surinaamse gemeenschap. Denk maar aan de lijdensweg van Afro-Amerikaanse schrijfsters als Toni Morrison en Alice Walker. Ook zij werden de grond in geboord. Door zwarte schrijvers die stikjaloers waren op hun succes. Nu goed, dat hele genderconflict heeft zich als een boemerang tegen mijn tegenstanders gekeerd. De vrouwen van de Bijlmer hebben mij massaal gesteund, het heeft geen haar gescheeld of ze kwamen op straat om tegen mijn aanvallers te manifesteren."

Maar zand erover, Belliot blikt liever in de toekomst. "Als burgemeester wil ik voor de hele Bijlmer opkomen," zegt ze. "Zwart of wit, we moeten samenwerken om de problemen op te lossen. Want de boodschap van de kiezer is duidelijk: zowel de radicale zwarten als de conservatieve witten hebben een rode kaart gekregen."

Zwart en wit, ze lijken het alfa en het omega van de Bijlmer-watchers. Alsof dit het Zuid-Afrika van Pieter Botha is. Of Harlem, het zwarte getto van New York. De vergelijking dringt zich op als ik met lijn 53 van het Centraal Station naar Ganzenhoef spoor. Hoe dichter bij de flats van de Bijlmermeer, hoe minder witten in het metrostel overblijven. Bij vele Nederlanders roept de Bijlmer trouwens onwillekeurig het beeld van een getto op. Torenhoge werkloosheid, uit de hand gelopen criminaliteit, verloederde flatgebouwen die krioelen van dealers en junkies. Zwart en wit, dat is bekend, zijn de tinten van het cliché.

De realiteit van Bijlmer is oneindig veel genuanceerder. Amsterdam Zuidoost laat zich nog het best omschrijven als een permanent stedenbouwkundig project. In 1966 werd de eerste paal in zompige poldergrond geheid. Onder algemeen optimisme: hier zou de stad van de toekomst verrijzen. De Nederlandse planologen hadden leentjebuur gespeeld bij Le Corbusier. Wonen, werken, ontspanning, verkeer, in de 'ideale stad' van de Zwitserse architect worden alle functies strikt gescheiden. Het plan nam de vorm aan van gigantische flatgebouwen die in honingraatpatronen werden geplaatst. Kinderen konden spelen in de uitgestrekte parken tussen de verschillende gebouwen, voetgangers zouden door overdekte binnenstraten op de eerste verdieping lopen, auto's moesten via verhoogde dreven rechtstreeks de parkeergarages binnenrijden.

Aanvankelijk stroomden de dertienduizend huurflats moeiteloos vol. Amsterdam kampte dan ook met een nijpend woningtekort. Helaas, al gauw nam het gevreesde duo Verval & Leegstand zijn intrek. Wanbeheer werkte verloedering in de hand, bewoners sloegen op de vlucht voor de monotone architectuur. De geprezen 'scheiding der functies' bleek debet aan de uitgestorven indruk die van de slaapstad uitging. Merkwaardig genoeg werd de leegloop door de dekolonisatie van Suriname in 1997 gestuit. Na de dekolonisatie nam zowat de helft van de toenmalige 300.000 Surinamers de wijk naar Nederland. De Bijlmermeer was een van de weinige plaatsen waar ze vlot onderdak vonden. Van de weeromstuit werd Amsterdam-Zuidoost tot Klein-Suriname herdoopt. Maar ook dat is ondertussen een achterhaald cliché. In de loop der jaren hebben zich in de Bijlmerflats onder meer 5000 Ghanezen, evenals grote kolonies Antillianen, Pakistanen, Nigerianen en Indonesiërs, gevestigd.

"Allemaal armoedzaaiers," zegt Koos, een bejaarde medepassagier die zelf in een flat woont. "In de hoogbouw zit tachtig procent van de bewoners zonder werk. Ook de Nederlanders hebben het niet breed. De meesten zijn steuntrekkers, die zich geen betere buurt kunnen veroorloven." Alweer een cliché. In de Bijlmer wonen best wel dynamische autochtonen die voor geen geld van de wereld willen verhuizen. De rust, het groen, de lage vastgoedprijzen, ze moeten niet zoeken naar redenen om hier graag te blijven. En de criminaliteit? Ach, die valt reuze mee. Ze wonen hier tien of vijftien jaar en er is hen nog niks overkomen. Zonder uitzondering loven mijn correspondenten het multiculturele karakter van hun biotoop. Dit is Anderlecht of Schaarbeek niet, er heerst geen ongezond wij-tegen-zij-gevoel, er hangen geen migrantenrellen in de lucht. En het wit-zwarte gehakketak van de politici? Daar hebben de meeste bewoners lak aan.

Toch op zoek naar misère? Wie in Ganzenhoef van de metro stapt wordt royaal bediend. 'Huren omlaag en dope vrij,' luidt het credo van een graffitispuiter. De betonnen skeletten van afgebroken viaducten en parkeergarages bieden een troosteloze aanblik. Weggemoffeld onder de kaalslag ligt winkelcentrum Ganzenhoef, berucht als de goorste plek van de hele Bijlmer. "Maar niet lang meer," zegt de jongen van de Chinese supermarkt. "Binnenkort moeten we opkramen, de boel wordt platgegooid." Voor de ingang staat een groepje junkies te rotzooien. "Die staan hier elke dag," zegt de jonge Chinees. "We hebben ermee leren leven. Meestal houden ze zich koest, af en toe stelen ze iets, het hangt af van hun toestand. De politie om de hoek? Hou op man, die vallen alleen winkeliers lastig. Je mag niet dit verkopen, je mag niet dat verkopen, het is altijd wat."

Het glas is half vol of half leeg, het ligt eraan hoe men het bekijkt. De kaalslag wordt door velen als een teken van hoop beschouwd. De afbraak van Ganzenhoef is een etappe van operatie Speerpunt, die de Bijlmermeer in de vaart van het Nederlandse volk moet opstuwen. Het zal ruim 36 miljard Belgische frank kosten, maar binnen tien jaar zal dit stadsdeel er dan ook radicaal anders uitzien. De idealen van de functionele stad worden fors teruggeschroefd. Viaducten, overdekte binnenstraten en parkeergarages verdwijnen grotendeels, activiteiten als wandelen, winkelen, autorijden en parkeren zullen zich opnieuw op de begane grond afspelen. Twee van de immense honingraatflats werden al afgebroken, andere zullen volgen.

De planologen willen niet alleen meer variatie in de architectuur, maar ook meer schakering in de bevolking. Luxueuze koopflats moeten rijke, zeg maar Hollandse, bewoners naar de Bijlmer lokken.

Aangepaste werkgelegenheid is er nu al. In het bedrijvencentrum vlak bij het futuristische Arena-stadion van Ajax hebben enkele Nederlandse banken hun hoofdzetel gevestigd. Nederland zou geen verzorgingsstaat zijn als niet tegelijk de kansarmoede werd aangepakt. Een indrukwekkend heir van opbouwwerkers, agogen, vormingswerkers en drugstherapeuten trekt in gespreide slagorde ten strijde.

Applaus? Niet op alle banken. Speerpunt Bijlmermeer was trouwens de directe aanleiding voor de zwart-witpolarisatie die de lokale politiek de voorbije jaren heeft vertroebeld. Zwarten pikten het niet dat het project door een exclusief wit comité in de steigers werd gezet. En zo ontstond twee jaar geleden Zwart Beraad, een clubje van activisten die inspraak eisten bij de besteding van de vele Speerpunt-miljarden. Medestichter Roel Luqman is nog altijd boos. "Alle contracten zijn naar witte bedrijven gegaan," zegt deze Hindoestaanse moslim van Surinaamse afkomst. "Niet één zwarte ondernemer hebben ze erbij betrokken. En dan maar beweren dat ze de werkgelegenheid in de Bijlmer willen bevorderen. Het vorige stadsdeelbestuur heeft niks voor de zwarten gedaan. Wat wil je ook, alle macht was in handen van de blanken uit Gouden Kust, de dure wijken van de Bijlmer. Die mensen hebben geen benul van wat zich in de hoogbouw afspeelt. Ze lopen verloren als je ze in deze wijk zou droppen."

Ook Zwart Beraad is tijdens de verkiezingscampagne aan verdeeldheid ten onder gegaan. Toch is Luqman tevreden. "Dankzij ons is Hannah Belliot burgemeester geworden," zegt hij. "Door onze kritiek zag de PvdA zich verplicht een zware lijsttrekker uit te spelen. Dit is een historische doorbraak, Hannah zal bewijzen dat zwarten minstens even goed kunnen besturen als witten. Natuurlijk, de politiek is maar een eerste stap. Ook de ambtenarij en het bedrijfsleven moeten de knop omdraaien en zwarten eerlijke kansen geven."

Yvonne Olf is het enige raadslid voor de Groenen, die we vooral niet met GroenLinks mogen verwarren. Net als Hannah Belliot woont de welbespraakte KLM-stewardess in de gezellige maar wat kneuterige laagbouwwijk Mijehof. Haar strijdperk ligt echter in de hoogbouw: ze is een verwoed tegenstander van Speerpunt Bijlmermeer. "Ze proberen het voor te stellen alsof iedereen wel vaart bij de vernieuwing," zegt ze. "Maar niks is minder waar. Vele bewoners beschouwen de vernieuwing als een aanslag op het groene en verkeersvrije karakter van hun omgeving. Ook de afbraak van flats is zwaar omstreden. De bewoners hebben zich hardnekkig tegen hun hervestiging verzet. Weet je, er zit een masterplan achter. Ze laten de flats bewust verloederen om de afbraak te wettigen.

"Waarom? Kijk, voor het bedrijfsleven is Zuidoost een strategisch gebied. Alleen schrikt de kansarmoede in de Bijlmermeer veel investeerders af. Ze beweren wel dat die bedrijven banen zullen scheppen voor de mensen van de Bijlmer. Maar daar heb ik mijn twijfels bij, ga in de kantoren van ING of Amro maar eens zoeken naar de Bijlmerbewoners. Met de bouw van de Arena hebben ze hetzelfde gelapt. Goed voor de werkgelegenheid in de Bijlmer, ik hoor het nog zeggen. Maar wat zien we? In de Arena werken mensen uit heel Nederland behalve uit de Bijlmer."

Ze verwacht weinig soelaas van de eerste zwarte burgemeester der Lage Landen. "Ik wens Belliot veel succes," zegt Yvonne, zelf een geboren Amsterdamse van Surinaamse komaf. "Maar ik vrees dat ze geen verschil zal maken. Het PvdA-beleid wordt ver boven haar hoofd uitgestippeld, het is een trein die allang op de rails staat. Weet je, ik vind die hele multiculturele lijst van de PvdA vooral een uiting van cynisch machtsdenken. De PvdA gebruikt zwarten enkel om zich aan de macht vast te klampen."

We spelen het spel van hoor en wederhoor. Hannah Belliot voelt zich helemaal geen excuustruus. "Natuurlijk helpen wij om de PvdA aan de macht te houden," zegt ze. "Maar dat is een goede zaak voor de democratie, anders gaan alle zwarten op kleine frustratiepartijen stemmen. En waar staan we dan? Dan blijven we het politiek bedrijf maar door een zwart-witbril bekijken. Nee bedankt, ik hanteer liever een klassenperspectief. Achterstand en armoede bestrijden, dat is mijn programma. En of die armoede nu zwart of wit is, dat interesseert me niet."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234