Zondag 24/10/2021

InterviewBiostatisticus Wenseleers

Biostatisticus Tom Wenseleers: ‘Wereldwijd zitten we met het coronavirus in een soort exit wave’

Tom Wenseleers. Beeld Tine Schoemaker
Tom Wenseleers.Beeld Tine Schoemaker

Neen, het coronavirus zal niet uitsterven. Het zal blijven rondwaren en slachtoffers maken. Juist daarom kunnen we maar beter gevaccineerd zijn, meent biostatisticus Tom Wenseleers (KU Leuven). ‘We zijn wereldwijd aan een exit wave bezig, vooral onder de niet-gevaccineerden.’

“Het komt uiteindelijk wel goed, hoor.” Het is een zinnetje dat toch wel als een verrassing komt. Evolutionair bioloog en biostatisticus Tom Wenseleers (47) heeft net twee uur lang uitgelegd waarom de coronacrisis geworden is wat ze is: een pandemie die ondertussen volgens The Economist om en bij de vijftien miljoen doden wereldwijd heeft geëist. Een cijfer dat toch wel even naar adem doet happen.

Ongeveer de helft van die coronadoden is te wijten aan de deltavariant, die sinds het voorjaar fameus roet in het eten gooit en ons ook de komende maanden nog pijn zal blijven doen. Wenseleers was in april zowat de eerste die waarschuwde dat sommige van de varianten gevaarlijk waren. Op dat moment was de Braziliaanse variant aan een opmars door Latijns-Amerika begonnen, en dook er ook in India een nieuwe variant op die later de deltavariant zou gaan heten. Toch heerste in de rest van de wereld een zeker optimisme.

“Hebben we het ergste nu achter de rug, vroegen journalisten mij in april”, zegt Wenseleers. “Ik kon daar onmogelijk ja op antwoorden. Ik had net mijn berekeningen gemaakt over de deltavariant en kwam tot de conclusie dat die bijna dubbel zo besmettelijk was dan het oorspronkelijke Wuhan-virus. Dan weet je dat er miserie komt. Ik kreeg kritiek van topwetenschappers, maar bleek nadien helemaal gelijk te krijgen.”

We durven het nauwelijks vragen, maar hebben we nu dan wél het ergste achter de rug?

“We zitten momenteel qua dodentol wereldwijd op een plateau. Die curve zal binnenkort weer beginnen dalen. Maar we zitten nog altijd aan 40.000 doden per dag wereldwijd. Dat zijn enorme aantallen. Het komt erop neer dat 0,2 procent van de wereldbevolking gestorven is ten gevolge van covid. Ofwel rechtstreeks ofwel als gevolg van overbelaste ziekenhuizen, waardoor ook andere patiënten niet de juiste hulp konden krijgen. Die dodentol ligt tien keer hoger dan de jaarlijkse dodentol te wijten aan tuberculose, voor covid de dodelijkste infectieziekte.”

“Vergelijken met vorige pandemieën is moeilijk, omdat we nu enorm veel maatregelen hebben genomen, onze levensstandaard en de stand van de wetenschap anders is, en er uiteindelijk vaccins zijn ontwikkeld. In het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld zijn er 133.000 coviddoden, maar zijn er dankzij de vaccins ook naar schatting 112.000 doden en 144.000 hospitalisaties vermeden. De dodentol zonder vaccins zou 0,36 procent van de populatie zijn. Aan de Spaanse griep stierf in 1918-1919 in Engeland 0,34 procent van de bevolking. Vergelijkbaar dus. Bij de Spaanse griep waren er wel relatief meer jongere mensen bij de slachtoffers. Maar ik denk wel dat je met zekerheid kunt stellen dat mocht covid in 1918 verspreid zijn, de consequenties even erg waren geweest als de Spaanse griep.”

Maar ziet u nog gevaarlijke varianten aankomen, zoals delta?

“Ik heb op dit moment geen enkel bewijs dat er een stam circuleert die besmettelijker is of een evolutionair voordeel heeft tegenover de deltavariant. We zijn volgens mij wereldwijd aan de laatste grote golf bezig. Een soort exit wave, die zich vooral onder de niet-gevaccineerden zal afspelen.

“Het is heel wrang, maar onlangs liet een studie in Science zien dat we veel doden hadden kunnen vermijden als we de vaccins veel gelijker over de wereld hadden verdeeld. De meeste varianten die ons parten speelden, zijn ontstaan op plekken waar heel veel viruscirculatie was voor vaccins er breed beschikbaar waren. Als het virus zich sterk kan repliceren, is er ook veel kans op muteren.

“Het was dus vermijdbaar, maar de rijke westerse landen hebben een ‘eigen vaccin eerst’-politiek gevolgd. Enerzijds is de vaccinatiecampagne een triomf geweest voor de wetenschap. Ik neem aan dat er daarvoor al Nobelprijzen in de schuif liggen. Maar de vaccinongelijkheid is betreurenswaardig.”

Tom Wenseleers. Beeld Tine Schoemaker
Tom Wenseleers.Beeld Tine Schoemaker

Hoeveel mutatiepotentie heeft het virus eigenlijk nog?

“Dat is moeilijk te zeggen. Het genoom van het virus laat fenomenaal veel mogelijkheden tot nieuwe combinaties toe. Een variant is echter pas gevaarlijk als hij een duidelijk evolutionair voordeel heeft. Als hij besmettelijker wordt bijvoorbeeld, zoals bij delta het geval was.

“De nachtmerrie zou zijn dat er een variant ontstaat die de immuniteit van de vaccins helemaal kan omzeilen. Maar er zijn nu absoluut geen aanwijzingen dat dat snel zou kunnen gebeuren.”

De Wereldgezondheidsorganisatie had het onlangs wel over de Mu-variant en over een nieuwe variant in Zuid-Afrika.

“Over Mu heb ik goed nieuws. Volgens mijn berekeningen heeft die een groeinadeel van 6 à 7 procent per dag tegenover de deltavariant. Daar moeten we ons dus geen zorgen over maken. Van de nieuwe variant in Zuid-Afrika, de C1.2, is iets minder duidelijk wat hij gaat doen. Die stam staat het verst af van de oorspronkelijke Wuhan-versie. Maar ook hij lijkt delta niet uit de markt te kunnen drukken.

“Ook de kans op het ontstaan van recombinanten, waarbij twee stammen hun beste eigenschappen weten te combineren, acht ik klein. Zeker als we via vaccinatie erin slagen om de pool van circulerend virus zo klein mogelijk te houden.

“Wel zou het beter zijn mochten de huidige vaccins al aan de heersende deltavariant aangepast zijn. Daar liggen nog veel obstakels in de weg.”

Hoe bedoelt u?

“Het wettelijk kader is helemaal niet aangepast aan een noodsituatie als een pandemie. Voordat een vaccin op de markt kan komen, moet het uitvoerig getest worden. Eerst de preklinische test, dan de fase 1-, 2- en 3-studies. Dat had veel sneller gekund mocht er bijvoorbeeld veel eerder met challenge-experimenten gewerkt zijn. Bij zo’n experiment heb je een groep die zich vrijwillig laat besmetten met het virus om te zien of het kandidaat-vaccin ook werkt.

“Maar zulke experimenten vonden overheden bio-ethisch eerst niet kunnen. Ze kwamen er finaal in het Verenigd Koninkrijk pas in februari 2021. Men stuurt wel militairen naar het slagveld in Afghanistan, maar mensen die volledig geïnformeerd en vrijwillig beslissen om zich ten dienste van de wetenschap te stellen, dat mocht dan weer niet. In de plaats hiervan moesten we wachten op grote natuurlijke infectiegolven om de trials te kunnen voltooien. Met als resultaat dat naar schatting 57 procent van de gehele wereldbevolking nu al een coronavirusinfectie opliep. Die traagheid heeft ons een half jaar doen verliezen. Een half jaar waarin we miljoenen doden hadden kunnen vermijden.

“Ook de vaccins die aangepast zijn aan de deltavariant zouden nu van de band moeten rollen en al in gebruik moeten zijn. Dat is niet het geval. De regelgeving door het EMA (Europees Geneesmiddelenagentschap, CG) werd lichtjes aangepast, maar is nog steeds veel te streng.”

Maar daar is toch een goede reden voor? Het moet absoluut veilig zijn. Er zijn nu al heel veel mensen die vinden dat het allemaal te snel ging en daardoor geen vertrouwen in vaccins hebben.

“Voorzichtigheid is uiteraard belangrijk, maar de traagheid heeft wel grote gevolgen. Bovendien worden er ook veel irrationele beslissingen genomen. Kijk naar wat in Zuid-Afrika is gebeurd. Op een bepaald moment kwam het bericht dat het AstraZeneca-vaccin minder goed werkte tegen de Zuid-Afrikaanse variant. Het land besloot daarop om de stock opnieuw te verkopen, waardoor ze een hele tijd te weinig vaccins hadden. Daarna kreeg Zuid-Afrika de deltavariant over zich, waar het AstraZeneca-vaccin wel prima had tegen gewerkt. Het resultaat was een ongeziene golf met naar schatting nog eens 90.000 extra doden.”

Hoe gaat dit verhaal nu voort? We horen heel wat experts verklaren dat het virus endemisch zal worden. Wat betekent dat precies?

“Bij een epidemie zijn er twee mogelijke uitkomsten. Ofwel sterft een virus opnieuw uit, zoals bijvoorbeeld met de voorganger van covid gebeurd is (het SARS-virus, CG), ofwel blijft het aanwezig en zorgt het voortdurend voor een zeker aantal nieuwe besmettingen. Dat laatste noemen we endemisch.

“Of het endemisch wordt, heeft te maken met wat we de herd immunity threshold noemen. Dat is het percentage mensen dat immuun moet zijn om de epidemie weer te doen afzwakken. Als die drempel niet te hoog ligt, is er een kans dat het virus uitsterft. Maar door de deltavariant staan we er slecht voor. Die is zo besmettelijk dat we 85 procent van de bevolking nodig hebben die perfect immuun moet zijn tegen besmetting en transmissie. Geen enkel vaccin werkt voor de volle 100 procent en al zeker niet tegen transmissie. Dat zorgt ervoor dat die drempel in werkelijkheid boven de 100 procent komt te liggen. Iets wat onmogelijk te halen is.”

Wat kunnen we dan wel doen?

“Ervoor zorgen dat we gevaccineerd zijn, waardoor we niet in het ziekenhuis terechtkomen of sterven. Door vaccinatie reduceer je je kans om na besmetting ernstig ziek te worden of te sterven met een factor van tien à twintig. Aangezien het zal blijven circuleren, zullen we wellicht allemaal nog met het virus in aanraking komen. Dat is echter vooral een probleem voor de niet-gevaccineerden, want zij lopen het meest gevaar om besmet te worden en ernstig ziek te raken.

“Voor gevaccineerden is er veel minder gevaar. Onlangs heeft men ook ontdekt dat de combinatie van gevaccineerd zijn en een infectie doormaken een bescherming van 90 procent tegen besmetting en transmissie oplevert. Wie volledig gevaccineerd is en dus nog besmet raakt, liefst in die volgorde, krijgt een extra boost van zijn of haar immuniteit.”

Ergens is besmet raken dus goed voor ons? Moeten we dan, als volledig gevaccineerden, die besmetting actief gaan opzoeken?

“Aanmoedigen zou ik het niet doen. Voor bejaarden blijft er bijvoorbeeld wel nog een reëel risico om geïnfecteerd en ziek te worden, ook al zijn ze gevaccineerd. Al is die kans natuurlijk veel minder. Sommigen komen met het argument dat als we nu meer transmissie zouden toelaten, we later in de winter een kleinere golf zouden kunnen krijgen met finaal minder doden. Maar de modellen waarop dit soort voorspellingen gestoeld zijn, zaten in deze crisis al eerder faliekant fout. De huidige wereldwijde dodentol is nu het tienvoudige van wat vele experts vorige zomer voor mogelijk hielden. Ik zou er dus mijn hand niet voor in het vuur durven steken.”

Maar neem nu de jongeren. Velen zijn ondertussen dubbel gevaccineerd én ze hebben een nog lagere kans op ziek worden. Waarom zouden we hen nog aanmanen om voorzichtig te zijn?

“We moeten dit rationeel bekijken. Zolang hun ouders, grootouders en personeel op school gevaccineerd zijn, zie ik geen groot risico. Het gezondheidsrisico en zeker het risico op sterven, is voor hen beperkt. Het is kleiner dan voor gelijk welke dubbel gevaccineerde volwassene. Ook langdurige gezondheidsschade lijkt volgens verschillende studies zeldzaam. Meestal verloopt bij hen de ziekte heel mild, en verdwijnen de symptomen weer na enkele dagen tot een week.

“Op dit moment liggen ziekenhuizen niet vol met kinderen en jongeren met covid. In onze buurlanden leveren opnames met RSV meer problemen op. Maar we zullen de cijfers wel goed moeten blijven volgen, zodat pediatrische afdelingen wel zeker gevrijwaard blijven.

“Verder hoop ik vooral dat kinderen en jongeren dit jaar zo normaal mogelijk naar school kunnen.”

Wanneer komen we in die endemische fase?

“Die wordt bereikt als quasi iedereen antilichamen heeft, ofwel door vaccinatie ofwel door natuurlijke besmetting. Serologisch onderzoek uit het Verenigd Koninkrijk geeft aan dat die fase niet meer zo veraf is. Maar zoals ik al zei, zal er dan nog wel virus blijven circuleren en immuniteit is nooit 100 procent. Je krijgt dan een soort balans tussen die immuniteit, die gradueel afneemt in de tijd, en het virus dat eventueel nog licht evolueert. Als blijkt dat de balans te veel in de richting van het virus helt en er nog te veel slachtoffers vallen, kan je dan met bijvoorbeeld boostershots de immuniteit wel nog bijwerken.

“Een belangrijke en nog deels onopgeloste vraag is hoeveel doden er nog zullen vallen in die endemische fase. Gebaseerd op het milde ziekteverloop bij gevaccineerden die toch nog een infectie oplopen, berekende Meaghan Kall van Public Health England dat in die eindfase covid finaal een dodentol zou gaan eisen die vergelijkbaar zou zijn met die van een wintergriep. Dat is voor mij een heel hoopvolle bevinding.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234