Zaterdag 23/10/2021

Billy Wilder

Bij het uitkomen van 'Sunset Boulevard' in 1950 schimpte de baas van MGM dat Wilder, ingesmeerd met pek en veren, uit Hollywood verjaagd zou moeten worden

1906-2002

De final cut ontzegd

Met minstens vijf absolute klassiekers op zijn naam en zes Oscar-beeldjes in zijn binnenzak kan filmmaker Billy Wilder met recht één van de allergrootsten in zijn vak worden genoemd. De recalcitrante regisseur kwam donderdag in Beverley Hills op 95-jarige leeftijd aan zijn einde.

Voor de al tijdens zijn lange leven legendarische filmmaker Billy Wilder konden de Tien Geboden van de Regisseur makkelijk samengevat worden. "De eerste negen zijn: Gij zult niet vervelen. En het tiende is: Gij zult het recht op final cut (het laatste woord, de ultieme beslissingsmacht over een film, JT) hebben".

Niet álle films van scenarist-regisseur Billy Wilder konden de toets van die eerste negen geboden doorstaan; de man heeft er dan ook meer dan vijftig geschreven en meer dan 25 geregisseerd, maar het aantal 'klassiekers' dat hij heeft achtergelaten is hoe dan ook indrukwekkend. Films als Sunset Boulevard, Some Like It Hot, The Front Page en The Apartment laten zich nu nog steeds zonder gevaar voor verveling bekijken.

Wat zijn eigen leven betreft, werd die final cut hem blijkbaar niet gegund. Op 95-jarige leeftijd overleed Billy Wilder deze week in zijn huis in Beverly Hills, terwijl hij liever wilde leven tot hij 104 was om dan "neergeschoten te worden door de jaloerse echtgenoot van mijn veel jongere minnares". De humor (in zijn komedies) en het cynisme (in zijn drama's) waren typische kenmerken van de man, die als Samuel Wilder in 1906 geboren werd in de (nu Poolse) stad Sucha, gelegen in wat toen nog het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk was. In het begin van de jaren dertig ontvluchtte hij de opkomende nazi-terreur en kwam zo in Hollywood terecht, waar hij met tal van andere Europese immigranten (zoals de door hem bewonderde Ernst Lubitsch, voor wie hij trouwens het Ninotchka-scenario schreef) voor de zogenaamde Golden Age van de Hollywood-geschiedenis zou zorgen. Zijn moeder, grootmoeder en stiefvader stierven in de concentratiekampen. Veel geloof en vertrouwen in de goedheid van de mens heeft Samuel Wilder - zijn bijnaam Billy kreeg hij van zijn moeder als eerbetoon aan de westernheld Buffalo Bill - daar niet aan overgehouden.

En ook tegenover zijn nieuwe vaderland is hij altijd erg kritisch en argwanend gebleven, zeker wat zijn eigen werkterrein Hollywood betrof. De sublieme klassieker Sunset Boulevard uit1950, die voor Wilder zowat de definitieve doorbraak betekende, wordt nog steeds beschouwd als één van de grimmigste en bitterste afrekeningen met de droomfabriek. De film vertelt over een eertijds beroemde filmster (vertolkt door Gloria Swanson), die de overgang van stille naar klankfilm niet heeft kunnen maken. Op de opmerking van iemand dat ze 'vroeger' een grote ster was, reageert ze furieus: "I ám big. It's the pictures that got small!" Echte filmlegenden, zoals Cecil B. De Mille, Erich von Stroheim en Buster Keaton, kwamen in die film even acte de présence geven om daarmee aan Sunset Boulevard een ironische glans van authenticiteit te geven. Toen de film indertijd in de zalen kwam, reageerde MGM-tycoon Louis B. Mayer woedend. Hij vond dat Wilder de industrie die hem gevoed en groot gemaakt had, te schande maakte en dat hij, ingesmeerd met pek en veren, uit Hollywood verjaagd zou moeten worden. Maar toen het American Film Institute enkele jaren geleden zijn tophonderd van de beste Amerikaanse films aller tijden opstelde, prijkte Sunset Boulevard toch hoog op de twaalfde plaats.

Maar Billy Wilder werkte natuurlijk vooral met de sterren van zijn tijd, zoals Jack Lemmon ("Geluk is werken met Jack Lemmon", was één van zijn meer menslievende uitspraken), Marlene Dietrich (in het gerechtsdrama Witness for the Prosecution en in A Foreign Affair); Shirley MacLaine (in The Apartment en Irma La Douce), Tony Curtis, Walter Matthau en ook Marilyn Monroe (in The Seven Year Itch en de travestiekomedie Some Like It Hot). De samenwerking met La Monroe verliep niet bepaald gestroomlijnd - naderhand zou Wilder verklaren dat hij pas na de problematische opnameperiode van Some Like It Hot in staat was "opnieuw naar mijn echtgenote te kijken zonder haar te willen slaan omdat ze een vrouw is". Maar tegelijk was hij niet te beroerd om toe te geven: "Better Marilyn late than most of the others on time." Niet erg verwonderlijk dus dat William Holden, die met Wilder samenwerkte aan Sunset Boulevard, hem later zou omschrijven als "een man met een geest vol scheermesjes".

Over erkenning in Hollywood had Billy Wilder alvast niet te klagen. Hij verzamelde 21 Oscar-nominaties (waarvan twaalf als scenarist, een record dat pas in 1998 gebroken werd door Woody Allen). In totaal mocht hij zes beeldjes mee naar huis nemen. Hij was trouwens de eerste filmmaker die in één en hetzelfde jaar drie Oscars won, namelijk voor The Apartment uit 1960 (beste film, beste regie en beste scenario). In 1987 kreeg hij van de Academy ook nog eens de Irving Thalberg Memorial Award.

Het blijft een opmerkelijke prestatie dat de man die in de jaren dertig zonder enige basiskennis van het Engels in Amerika aankwam en die zijn hele leven met een zwaar accent bleef praten, zulke prachtige scenario's boordevol vlijmscherpe dialogen wist te produceren. Over dat accent zei hij trouwens zelf dat het "een kruising was tussen Arnold Schwarzenegger en aartsbisschop Tutu". We zullen het missen.

Jan Temmerman

'De man met de geest vol scheermesjes' tekende samen met vele andere Europese immigranten voor de Gouden Eeuw van Hollywood. (Foto Epa)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234