Vrijdag 23/10/2020

Slowakije

Bij Slowaakse jongeren zijn de neofascisten favoriet. Deze geschiedenisleraar strijdt tegen nepnieuws

Een geschiedenisles van Juraj Smatana. Beeld Julius Schrank

Slowakije kiest zaterdag een nieuw parlement en volgens peilingen is de neofascistische L’SNS de grootste partij onder jongeren. Geschiedenisleraar Juraj Smatana probeert zijn leerlingen te wapenen tegen nepnieuws – in zijn les en online, waar de basis voor het succes ligt van de L’SNS. 

Twaalf paar ogen staren naar Adolf Hitler. In een zwart-witte YouTube-video geeft de Führer een toespraak in een stampvol Sportpalast. Met een klik zet de leraar het filmpje stil. Zijn blik glijdt door het klaslokaal. “Wat valt jullie op?”

Stilte.

Precies wat de docent, Juraj Smatana (53), al dacht. Hij heeft iets uit te leggen. Dit filmpje is zijn antwoord op de vraag waarmee hij zijn geschiedenisles vanmorgen opende. “Wat is propaganda?” Het gaat hem om de applausband, legt hij de leerlingen uit. Iemand heeft het geluid van een ovationeel klappend publiek over Hitlers tirade gemonteerd. Hij spoelt het filmpje terug. “Als je naar de mensen in het publiek kijkt, zie je dat ze helemaal niet klappen. Zien jullie? Zo werkt propaganda.”

Cruciale verkiezingen

Slowakije stevent af op cruciale parlementsverkiezingen, komende zaterdag. Onder jongeren tussen de 18 en 29 jaar, wijzen peilingen uit, is er geen partij die het zo goed doet als het neofascistische L’SNS van frontman Marian Kotleba. Kotleba is anti-immigratie, wil uit de NAVO en stuurde ploegjes van potige mannen de treinen in om ‘fatsoenlijke Slowaken te beschermen’ tegen de Roma (zo’n 10 procent van de bevolking). Hij verheerlijkt het marionettenbewind (1939-1945) dat in de oorlog met nazi-Duitsland collaboreerde.

L’SNS-leider Marian Kotleba.Beeld EPA

De basis voor Kotleba’s succes ligt op het web. Zijn stemmers vertrouwen de gevestigde media niet en halen hun nieuws van websites als ‘hoofdnieuws’ (een miljoen bezoekers per maand) of ‘trendweb.sk’. Zonder het door te hebben, krijgen ze daar nepnieuws of desinformatie voorgeschoteld. Denktank Globsec legde Slowaken de stelling voor dat ‘geheime groepen’ van plan zijn ‘een totalitaire wereldorde’ te vestigen. Een meerderheid van 53 procent was het daarmee eens.

De kans is groot dat zijn partij komend weekeinde zal groeien: van acht van de 150 zetels in het huidige parlement naar mogelijk twintig (of meer) in het nieuwe. Iets vergelijkbaars gebeurde in buurland Polen, waar extreemrechts in oktober op een golf van jonge stemmen het parlement in kwam.

‘Routekaart voor het leven’

Op het gymnasium van Povazská Bystrica, een kleine stad in Noord-Slowakije, zijn de lichten gedimd voor de powerpoint. In de hoek hangt de nationale driekleur, met daarnaast de openingsregels van het volkslied. Kotleba’s naam valt deze ochtend bijna niet en toch gaat het ook over hem. Deze gymnasiasten zijn geboren in 2000 of 2001, de 20ste eeuw staat ver van ze af. Als Kotleba tekeergaat tegen de Roma (‘asocialen’ of ‘parasieten’), hoort de gemiddelde Slowaakse millennial daar niet meteen een echo in van de Holocaust.

Smatana wil zijn leerlingen weerbaarder maken. De geschiedenis als ‘routekaart voor het echte leven’. Niet dat zijn leerlingen op extreemrechts zullen stemmen, daar zijn ze volgens hem te pienter voor, maar zijn hoop is dat ze de discussie aangaan met vrienden en familieleden die dat wel doen.

Zoals hij voor de klas staat, een vlassige sik boven een ruim zittend colbertje, zou je Smatana per ongeluk kunnen aanzien voor een verstrooide postzegelverzamelaar. Met zijn leerlingen gaat hij hink-stap-sprong door de voorbije eeuwen. Via Paaseiland (‘Die beelden waren bedoeld om de vijand af te schrikken’) naar Joseph Pulitzer (‘zijn fake news leidde tot de Spaans-Amerikaanse oorlog’) en – verrassing – regisseur Paul Verhoeven. De sigaret van Sharon Stone in Basic Instinct. Geen symbool van een ‘onafhankelijke’ vrouw, maar reclame voor de tabaksindustrie en daarmee ‘manipulatie’.

Leerlingen in de les van geschiedenisleraar Juraj Smatana. Beeld Julius Schrank

Lijst van verdachte websites

Vijf jaar geleden, kort na de annexatie van de Krim, begon Smatana een lijst bij te houden van Slowaakse websites die Kremlin-propaganda verspreidden. Die lijst is nu een begrip, en heet Konspiratori.sk. Iedereen kan verdachte websites melden. Eens per maand bepaalt een panel van experts (Smatana is er een van) welke daarvan op de zwarte lijst mogen. Ruim 160 pagina’s zijn als ‘controversieel’ geoormerkt.

Er kwam een chatbot die vragen beantwoordt van Facebook-gebruikers. Wie zich afvraagt of een website desinformatie verspreidt, kan het linkje aan de chatbot sturen. Die kijkt of de site op Konspiratori staat, en stelt vervolgens vragen. Heeft het stuk een auteur? Wekt het angst of haat op? Wordt het onderwerp van beide kanten belicht? Afhankelijk van de antwoorden geeft de bot een waarschuwing: dit kan weleens manipulatief zijn.

De eerste maand werd de chatbot gebruikt door zesduizend gebruikers, zegt Peter Jancárik (36), een van de vrijwilligers die de techniek ontwikkelde. Geld om de bot verder te ontwikkelen is er nog niet. Slowakije beleeft volgens Jancárik een herhaling van de jaren 30 van de vorige eeuw. “Alleen de vijand is vervangen. Toen waren het de Joden, daarna in 2015 de migranten, nu de ‘liberalen’. Ik ben echt bang. Ik heb twee jonge kinderen. Ik denk dat zij zullen opgroeien in een veel hardere samenleving.”

Op de kieslijst

Smatana beent door het klaslokaal. Hij houdt zijn leerlingen voor dat manipulatie begint bij het weglaten van bepaalde cruciale informatie. Opvallend genoeg doet hij zelf ook mee aan de verkiezingen. Hij staat op plek 89 op de lijst voor het nieuwe collectief Ol’aNo (een afkorting voor ‘Gewone mensen’). Volgens critici een populistische partij. “We zijn niet anti-elite of anti-EU”, licht hij na de les toe. “Wel anticorruptie.”

Achter in de klas staat Karolina Janícková (19) op om naar de volgende les te gaan. Onlangs sprak ze een vriend die op Kotleba gaat stemmen. “Ik was geschokt. Waarom, vroeg ik. Hij zei: omdat ze de leukste memes hebben op Facebook.” Naast haar staat Margaréta Hradnanská (19), een meisje op witte Nikes. Ze heeft een oom die hetzelfde van plan is. Ze probeerde met hem te discussiëren. Met feiten, zegt ze, en voegt daar gelijk aan toe: soms zijn feiten niet genoeg.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234