Zondag 29/01/2023

InterviewTim Nawrot

‘Bij ons is de optimale temperatuur 16 graden. Maar in Scandinavië is 11 graden ideaal en in Spanje 26 ’

Milieu-epidemioloog Tim Nawrot. Beeld RV, Getty Images/Maskot
Milieu-epidemioloog Tim Nawrot.Beeld RV, Getty Images/Maskot

Dubbel zoveel suïcides na hete dagen. Meer vroeggeboortes na hete nachten. Elf dagen per jaar slecht slapen wegens hete dagen en dito nachten. Meer kans op hart- en vaatziekten op latere leeftijd als ongeboren baby’s geconfronteerd worden met - jawel - hete dagen. Meer klachten over burn-out bij de huisarts na - u raadt het al - een paar hete dagen. Milieu-epidemioloog Tim Nawrot ziet hoe de hitte steeds meer onder ons vel kruipt. ‘Hete dag kan laatste duwtje zijn voor iemand met mentale problemen.’

Sven Spoormakers

Nee, we willen u niet lastigvallen met alweer een interview over de klimaatopwarming en de verstrekkende effecten ervan op onze natuur en het risico op extreem weer, met watersnood tot gevolg. Wat volgt, gaat wél over de hitte, maar dan over wat het met de mens doet - met uw lichaam én geest. “De frequentie van extreem weer - en dus ook de hittedagen - neemt toe. En dus ook de gevolgen die gerelateerd zijn aan onze gezondheid”, zegt milieu-epidemioloog Tim Nawrot (45), hoogleraar en onderzoeker aan de UHasselt.

Wie is professor Tim Nawrot?

• studeerde milieu-epidemiologie aan de universiteiten van Maastricht en Vermont (VS) en doctoreerde aan de KU Leuven

• is als professor aan de UHasselt verbonden aan het Centrum voor Milieukunde

• doet onderzoek naar de effecten van (lucht)vervuiling op ongeborenen en kinderen jonge leeftijd op de gezondheid op latere leeftijd

• woont in Rijkevorsel

U hebt in een onderzoek aangetoond dat er een rechtstreeks verband is tussen hete zomerdagen en het aantal zelfmoorden - veel extremere gevolgen van oververhitting zijn er niet.

Tim Nawrot: “Na hitte zien we een verdubbeling van het aantal zelfmoorden. Ik wil helemaal niet beweren dat het alléén maar door de hitte komt dat iemand besluit uit het leven te stappen. De hitte is in dit geval slechts een trigger voor iemand die bijvoorbeeld al met suïcidale of depressieve gedachten speelde. Toch zie je dat temperatuur inspeelt op het gemoed - en iedereen heeft al ondervonden dat je je dan niet zo geweldig voelt. Op die manier kan een hete dag het laatste duwtje zijn voor mensen met mentale problemen.”

Hoe dan?

“We weten dat hitte inspeelt op slaaptekort: recent Deens onderzoek toonde aan dat mensen al elf nachten per jaar slecht slapen omdat het ’s nachts te warm is. Een paar nachten wat minder goed slapen, heeft geen zware gezondheidsgevolgen. Maar bij mensen met al bestaande slaapproblemen en psychische gevoeligheden, stapelt zich dat op. En puur biologisch is er ook een verklaring: door de hitte is de aanmaak verlaagd van serotonine - de neurotransmitter die ons gemoed bepaalt - en daardoor zijn we vatbaarder voor depressieve gevoelens.”

‘Een hete dag’ klinkt nogal vaag. Is er zoiets als een kritische temperatuurgrens?

“Uit onderzoek naar oversterfte ten gevolge van temperatuur weten we dat de optimale temperatuur 16 graden is: dan sterven er het minste mensen. Bij 25 graden liggen de sterftecijfers al gauw 10 à 20 procent hoger. Eigenlijk is het een U-vormige curve: ook tijdens extreme koude stel je meer oversterfte vast. Ook interessant: die curve zie je overal ter wereld, maar de optimale temperatuur verschilt. Is die bij ons 16 graden, dan is de optimale temperatuur in Scandinavië 11 graden en in Spanje ligt die rond de 26 graden.”

U onderzoekt ook het effect van hitte op het DNA van ongeboren baby’s.

“Dat onderzoek loopt nog: we volgen meer dan 2.000 pasgeborenen op. We kijken dan vooral naar mogelijke genetische veranderingen in het DNA en vooral naar de telomeren. Dat zijn de kapjes die op onze chromosomen zitten en als functie hebben om ons DNA te beschermen. Bij iedereen verschillen die in lengte en op basis van de lengtes kan je dus voorspellen hoe groot het risico is op ziektes op latere leeftijd. Luchtverontreiniging, ook al tijdens de zwangerschap, is één van de factoren die het verschil in telomeerlengte kunnen verklaren. Maar dus ook hitte tijdens de zwangerschap heeft een effect op de telomeerlengte: wie meer extreme hitte - we hebben het grootste effect gezien bij een gemiddelde dag- en nachttemperatuur van 19,5 graden gedurende een week - heeft meegemaakt, heeft 1,5 procent kortere telomeren en dus op latere leeftijd minder buffer tegen ouderdomsziektes als hart- en vaataandoeningen.”

U toonde eerder al aan dat de hittegolven ook vroeggeboortes veroorzaken: bij hoge nachttemperaturen stijgt de kans op vroeggeboortes met meer dan 15 procent.

“Klopt. Het zijn vooral warme dagen waarbij het ook ’s nachts maar weinig afkoelt die meer risico geven. Wanneer het ’s nachts tussen 16 en 26 graden warm blijft, stijgt de kans op een vroeggeboorte met 9 procent. Blijft het tussen 19 en 30 graden warm - wat uitzonderlijk is, maar steeds meer voorkomt - loopt het risico op tot 15 procent.”

Tim Nawrot (UHasselt) Beeld RV
Tim Nawrot (UHasselt)Beeld RV

Nog zo’n onderzoek rond hitte en gezondheid: in de 48 uur na een piek in luchtverontreiniging gaan meer mensen met klachten over burn-out en depressie naar de huisarts.

“Dat komt omdat hitte en luchtverontreiniging wel voor een deel samenvallen. Bij hitte heb je heel vaak stabiele weersomstandigheden en dat veroorzaakt een soort van zeepbel in de atmosfeer. Omdat de uitstoot elke dag min of meer dezelfde blijft, is dus de mate waarop dingen als fijnstof worden afgevoerd bepalend voor hoe verontreinigd de lucht op een dag is. Je ziet dat ook in de winter, dat er op dagen zonder wind smog blijft hangen. Maar bij hitte komt er dan ozon bij en daar heb je in de winter geen last van: om stikstofoxiden om te zetten in ozon is hitte en uv-straling nodig. Er is bovendien een biologisch verband tussen luchtverontreiniging en mentale klachten: microscopisch kleine stofdeeltjes kunnen we inademen, via de neuszenuw komen ze rechtstreeks in de hersenen terecht en daar kunnen ze ontstekingen veroorzaken, in die delen van de hersenen die onze gemoedstoestand bepalen.”

Eigenlijk komt het altijd op hetzelfde neer: ons lichaam went maar moeilijk aan onze nieuwe omgeving, en dat veroorzaakt stress?

“Inderdaad. We stellen trouwens exact dezelfde U-curve in oversterfte bij koeien vast. De mens zou, als populatie, kunnen wennen aan de nieuwe temperaturen: wij zouden, net als Spanjaarden, het optimum van 26 in plaats van 16 graden kunnen bereiken. Hoe snel we ons kunnen aanpassen aan hogere temperaturen weten we niet, maar mogelijk gaan hier generaties overheen.”

Wie met vragen zit over zelfdoding, kan terecht bij de Zelfmoordlijn op het nummer 1813.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234