Maandag 30/03/2020

Bij het vertrek van een nurkse polderjongen

Wim Kok: dertig jaar aan de top van de bv Nederland

Wim Kok volgde in 1986 Joop den Uyl op als politiek leider van de PvdA. Het illustreert hoelang de 'timmermanszoon uit Bergambacht' al aan de top van de Nederlandse politiek meedraait. Dat 'timmermanszoon' is een omschrijving die tot in den treure opduikt. Het zegt veel dat de nu 63-jarige Kok nooit bijnamen verwierf. Waar zijn voorganger en recordpremier Ruud 'No Nonsense' Lubbers zich tooide met titels als 'Der Macher', kon Koks sobere stijl niemand inspireren. Ook in zijn privé-leven trekt hij die lijn door, al jaren bewoont de familie Kok een eerder bescheiden woning in Amsterdam Buitenveldert.

Kok levert de goederen, niet de ideologisch bevlogen verhalen. De aan de 'businessuniversiteit' Nyenrode opgeleide socialist maakt één uitzondering, niet toevallig over het einde van de grote ideologieën. In 1995 noemde hij het "afschudden van ideologische veren", versneld door de val van de Berlijnse Muur in 1989, "een bevrijdende ervaring". Ideologie is voor Kok nooit een drijfveer geweest, eerder een obstakel om resultaat te bereiken.

Dat pragmatisme is de rode draad in zijn leven, ook al toen hij als vakbondsman een stevige partij meeblies in de Nederlandse verhoudingen. Net na de oliecrisis van 1973 werd Kok, op 34-jarige leeftijd, voorzitter van de grootste vakbond van Nederland, het op socialistische grondslag opererende NVV. Kok bracht een fusie tot stand met de katholieke NKV en vanaf 1976 leidde hij de Federatie Nederlandse Vakverenigingen (FNV). Kok staat bekend als een harde onderhandelaar en gebruikt volop het stakingswapen, maar tegelijk is hij de man van de 'overlegcultuur', het poldermodel avant la lettre. Dat poldermodel krijgt in 1982 zijn eerste beslag, als in Wassenaar werkgevers en werknemers (onder leiding van Kok) harde afspraken maken over loonmatiging, waarmee de enorme werkloosheid bestreden moet worden.

In 1986 wordt Kok door PvdA-leider Joop den Uyl als lijstduwer naar Den Haag gehaald. Na de verkiezingen van dat jaar neemt hij de leiding van de partij over. De vakbondsman moet wennen aan de rol van politicus, en zijn nurkse karakter ("Sommige mensen hebben een ochtendhumeur, Kok heeft het 24 uur per dag", zei een hoge ambtenaar eens) is daarbij geen grote hulp. Hij verliest de ene (landelijke, provinciale en gemeenteraads-)verkiezing na de andere, maar kan in 1989 toch toetreden tot het derde kabinet-Lubbers.

Kok neemt de loodzware combinatie van partijleider, vice-premier en minister van Financiën op zich, maar doorstaat die beproeving en legt met een zwaar bezuinigingsbeleid de basis voor het aanvankelijke paarse succes.

Een verkiezingsoverwinning levert zijn eerste ministerschap niet op. Het is de vrije val van het CDA die in 1994 voor het eerst in tachtig jaar een coalitie zonder de christen-democraten mogelijk maakt. De vreugde waarmee de 'paarse' combinatie van PvdA-rood, VVD-blauw en D66-groen wordt ingehaald is niet aan Kok besteed. Het gaat niet om de paarse primeur, maar om "Werk, werk, en nog eens werk".

Op de vleugels van een internationaal florerende economie kan Kok na vier jaar een glanzend resultaat overleggen. De werkloosheid is teruggebracht tot 4 procent, de staatsschuld krimpt, en in Nederland groeien de bomen tot in de hemel. De bij de bevolking zeer populaire Kok boekt in 1998 zijn eerste echte verkiezingsoverwinning en wordt internationaal gelauwerd als verpersoonlijking van de Derde Weg, een stroming waartoe ook zijn vrienden Bill Clinton en Tony Blair zich rekenen.

Paars I vloeit geruisloos over in paars II, dat op zoek gaat naar een maatschappelijk project. Voor Kok moet paars II spannender worden, meer risico's nemen, maar de premier komt zelf niet verder dan een paar ideeën over spoorlijnen, bruggen en woonwijken. Het nurkse karakter wordt soms gewoon chagrijn, en de premier wordt onbenaderbaar. Hij heeft er geen zin meer in, klinkt het. Op de drama's van Enschede en Voldendam lijkt hij eerder plichtmatig te reageren en aan paars gaat het verwijt van de excuuscultuur kleven: zeggen dat het je spijt behoedt de politicus voor het trekken van consequenties.

In het zicht van de eindstreep - in augustus 2001 kondigt Kok zijn vertrek uit de politiek aan - lijkt hij zijn energie weer te hebben hervonden. Hij wil tot 15 mei nog een paar puntjes op de i zetten. Srebrenica heeft die plannen bruut doorkruist, en wie weet ook wel de ambities van Kok. Of hij nog eens gaat voor een internationale topfunctie, zal bepaald worden door Koks enige echte vertrouweling, zijn vrouw Rita.

Bart Willems

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234