Maandag 25/10/2021

Bij het sterven van een politicus en het verdwijnen van een tijd

Frank Swaelen bedreef politiek niet als individuele emotie

In de Antwerpse Onze-Lieve-Vrouwkathedraal vindt morgen de uitvaart plaats van Frank Swaelen. Zijn vrienden en generatiegenoten zullen niet alleen een laatste groet brengen aan hun oud-voorzitter, maar ook aan het verleden van hun eigen partij: aan een CD&V die niet alleen CVP heette, maar vooral een Christelijke Volkspartij wás.

Als weinig anderen incarneerde Frank Swaelen die CVP. Hij belichaamde waarvoor de CVP stond, en ook wel het mindere dat die partij kon worden aangewreven. Van een CVP die ideologisch geworteld was, maar tegelijk een vanzelfsprekende omgang onderhield met de macht. Een partij waar in de schaduw van populaire premiers - Eyskens, Lefevere, Tindemans, Martens, Dehaene - op alle niveaus tientallen onderkoningen regeerden over hun stukje Vlaanderen. Swaelen was een CVP-topman die nooit meer dan een paar duizend voorkeursstemmen behaalde. Al trok niemand zijn positie van 'toppoliticus' in twijfel. Want Swaelen bedreef politiek niet als een individuele expressie van een individuele emotie, en hij haalde zijn kracht niet uit zijn individuele electorale score. Frank Swaelen werd wie hij was omdat zijn partij hem legitimeerde.

Frank Swaelen was al een beetje een anachronisme toen hij nog senaatsvoorzitter was, een ambt dat hij tot 1999 zou bekleden. In die jaren nodigde Swaelen de Wetstraatpers uit voor het 'jaarlijkse diner' bij de senaatsvoorzitter. En ook al heette die toen nog 'eerste burger van het land', het waren vooral de jongere journalisten die naar die bijeenkomst moesten.

Bodes in donkerblauw livrei met goudstiksels reikten met een uitgestreken gezicht een zilveren schoteltje aan waarvan elkeen dan één zout koekje nam. In dat stijve decor leek ook wat Frank Swaelen vertelde een boodschap uit een andere eeuw: hij vroeg respect voor de senaat, voor het tweekamerstelsel, voor een politiek die trager maar ook beter was, weg van de waan van de dag. En hij betreurde dat de regering (van bulldozer Dehaene, maar die noemde Swaelen niet bij naam) niet meer respect opbracht voor zijn instelling.

Frank Swaelen wist niet dat, terwijl hij die woorden uitsprak in de salons van de voorzitter op het gelijkvloers, in een hoger gelegen achterafzaaltje van diezelfde senaat ('Zaal F'), politici van verschillende partijen de stoelen aanschoven om de hele organisatie van de politiek in één orgastische revolutie omver te werpen. En zowel Swaelen als de lieden in Zaal F meenden oprecht dat ze de democratie dienden. De laatsten heetten de vernieuwers, Swaelen had de reputatie oubollig te zijn, zelfs hinderlijk. Toen was dat common sense. Nu weet ik het niet meer zo.

Hoe conservatief was Frank Swaelen? Hij ademde een CVP-stijl die in eigen kring 'waardig' of 'gepast' heette, maar door de snellere buitenwereld soms als 'hautain' werd ervaren. Toen Louis Tobback in een interview Wilfried Martens met Caligula had vergeleken, was voor Swaelen de maat vol. Caligula! Als ex-leerling van de Latijn-Griekse liet hij dat niet over zijn kant gaan. Tobback kreeg 'per drager' een vlammend antwoord: "Met deze uitlating - hopelijk hebt u enig besef van de draagwijdte - gaat u de perken van het fatsoen ver te buiten." Tobback zorgde voor een sarcastisch weerwoord - in de pers: "Ik beschik immers over geen dragers."

Net zoals Swaelen tijdens de eedaflegging van Albert II een zichzelf interessant makende Jean-Pierre Van Rossem berispte met een welhaast legendarische (en vooraf ingestudeerde) zin: "Mijnheer, uw gedrag is onwaardig en schandalig en het hele land zal u veroordelen." Swaelen zag de humor van die formulering niet in.

Op de cover van het boek Het levend geweten. 40 jaar CVP-jongeren in Vlaanderen staat nochtans een andere Frank Swaelen: lachje om en sigaret uitdagend in de mond, als was hij samen met Frank Sinatra, Dean Martin en Sammy Davis jr. een vast lid van The Ratpack. The Ratpack van de jonge Swaelen heetten de CVP-Jongeren. In de jaren tachtig werd die club aan de Vlaamse universiteiten door veel studenten met de nek aangekeken als de verzamelplaats van kerels die al op hun achttiende affairistisch dachten en deden. In de jaren vijftig was dat nog niet zo. Swaelens oudere generatiegenoot Lode Wils verwoordde dat tijdens zijn universitaire colleges zo: "Toen wij op de collegebanken zaten, ondergingen we de schok van de Tweede Wereldoorlog. Het brutale wegduwen van de democratie, de oorlog zelf, de doden, de vernielingen om ons heen, de angst voor de bombardementen, nadien onze verbijstering over de concentratiekampen: het raakte ons tot in het diepste van ons wezen."

Wie dát gevoelen niet erkent, snapt niets van het ontstaan van de CVP, van het 'Kerstprogramma' van die partij, als een aarzelend kaarsje van hoop in aartsdonkere tijden. De verdediging van 'het vrije westen' zou een hele generatie christendemocraten tekenen, en hun politieke keuzes mee bepalen.

Al liep dat parallel met de organisatie van de wederopbouw, die al snel doorsloeg in een Belgische variant van het materialistischere Wirtschaftswunder. Ook daarvoor tekende de CVP gretig mee, met autosnelwegen op zijn Amerikaans, industrieterreinen, lintbebouwing, fermettes. Ook dat was CVP-Vlaanderen, en veel CVP'ers leefden ernaar. Ook Frank Swaelen. Hij was wel een geboren Antwerpenaar, zoon van een koekjesfabrikant op de Vogelenmarkt. Maar hij deed zoals zovelen van zijn generatie die wat 'hogerop' raakten: hij verhuist naar de betere buiten. Naar Hove, waar hij burgemeester wordt. Swaelens verhuis past in zijn tijd, maar door al die vertrekkers zal de CVP van stad Antwerpen nog jaren een zware politieke tol betalen, wegens bloedarmoede in eigen rangen.

Veel van die CVP'ers hadden dus wel een idealistische basis, maar de meesten waren ook doeners ('Machers'), rouwdouwers van de macht, en niet altijd even zachtzinnig of respectvol naar politieke tegenstrevers. 'Sossen' waren een variant van goddelozen (al waren omgekeerd ook 'tjeven' de hardst mogelijk te bekampen schijnheiligaards). De Schoolstrijd was een uiting van dat Vlaanderen. Het was een politieke strijd, en dus ging het om een harde verkaveling van de macht. Maar de mannen, ook zij die namens de CVP de Schoolstrijd organiseerden, deden dat met de kracht van een overtuiging. Wie ze waren? In de ramsj kan de verwoede verzamelaar misschien nog het ontroerende huldeboekje op de kop tikken over de jonggestorven en blijkbaar zeer charismatische Jef Deschuyffeleer (1913-1959), op zijn 37ste al Vlaams vleugelvoorzitter van de CVP. Leesbaar is ook het Liber Amicorum van de ernstige Robert Houben, niet toevallig zowel de mentor van Frank Swaelen als van Herman Van Rompuy. En er was de jonge Frank Swaelen zelf, door de bisschoppen aangesteld om de bond van katholieke ouderverenigingen uit de grond te stampen. Zo verliep toen een politieke carrière: via de 'Universitas'-beweging van Dondeyne, de CVP-Jongeren, de Guimardstraat en vervolgens tot een nationaal mandaat. Het was een gedragen vorm van christendemocratie. Dondeyne leerde studenten als Swaelen nadenken over geloof en wereld. Ze sloten zich als vanzelfsprekend bij de CVP aan, en die vanzelfsprekendheid kwam niet in het minst door de aanwezigheid van de 'C'. Als Swaelen als minister van Defensie en later als CVP-voorzitter de plaatsing van de kernraketten verdedigt, kwam dat ook door de (koude)oorlogervaring van zijn generatie. Al blafte hij, als top-CVP'er, naar de akelig linkse vredesmilitanten, 'wolven in schaapsvacht'.

Onder paars is die CVP gestorven, en in de nieuwe CD&V is er nog maar weinig plaats voor de Frank Swaelens van vandaag. Niet Wouter Beke werd voorzitter, wel Etienne Schouppe: de ideologie van het pragmatisme. Zelfs een Jo Vandeurzen is het aan zichzelf verplicht vele duizenden voorkeursstemmen te halen. Moet dus de kiezer behagen. Het dilemma is: is dit de hoogste vorm van democratie, radicaal 'naar de kiezer toe'? Of is het zoals Dondeyne dat voorleefde: politiek niet als het nalopen van de kiezer, maar het vooroplopen. Politiek als dienst aan de gemeenschap, maar vertrekkend vanuit een eigen mens- en wereldbeeld. Voor een lid van een partij met een C: vanuit een christelijke inspiratie. Ach, dit is vandaag een veel te vrome benadering. Dondeyne: de naam alleen al. Die is zelfs voor een Canvasquiz te moeilijk. Swaelen? Dat kan nog. Nipt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234