Maandag 16/12/2019

'Bij een film over Salgado's foto's stel je je nederig op'

VISUELE TRIP. Wat filmmaker Wim Wenders ooit deed voor Buena Vista Social Club, doet hij nu weer, maar dan voor Sebastião Salgado. Met een documentaire deelt hij diens sublieme foto's én engagement met een wereldwijd publiek.

U hoeft zijn naam niet eens te kennen, maar de indrukwekkende zwart-witbeelden van fotojournalist Sebastião Salgado, die in 1944 in de Braziliaanse mijnstaat Minas Gerais geboren werd, zijn zo beroemd dat u ze ongetwijfeld al gezien hebt. Zoals zijn hallucinante reeks over de Braziliaanse goudmijn Serra Pelada, maar ook zijn beklijvende reportages over de hongersnood in de Sahel, de genocide in Rwanda en andere internationale conflicten. Hij heeft in zijn lange leven in zo'n honderd landen gefotografeerd. Voor deze documentaire met de bijbelse titel The Salt of the Earth, een confronterende, maar majestueuze visuele trip, werkte Wim Wenders samen met Juliano Ribeiro Salgado, die zijn vader Sebastião al eerder op allerlei reizen begeleid had en daarvan filmopnamen had gemaakt.

Wat vindt u zelf het meest opmerkelijke aan Sebastião Salgado?

Wim Wenders: "Hij is een man die handelt volgens zijn beslissingen. Hij had economie gestudeerd aan de universiteit van São Paulo en rond zijn dertigste was hij bezig aan een briljante carrière bij de Wereldbank. Maar hij realiseerde zich dat hij de rest van zijn leven niet aan cijfers en statistieken wilde spenderen. Het waren de ontmoetingen en de contacten met mensen die hem meer voldoening zouden geven. Van de ene dag op de andere besliste hij een totaal andere weg in te slaan en fotograaf te worden. Je kunt zoiets makkelijk doen als je achttien bent. Maar het is helemaal anders als je dertig bent en al een succesvolle carrière hebt. Dertig jaar later heeft Salgado weer zo'n switch gemaakt. Hij had te veel ellende gezien. Hij had echt in 'the heart of darkness' gekeken. Zijn geloof in de mensheid was tot een abrupt einde gekomen. Als hij foto's zou blijven maken, zouden dat cynische foto's geworden zijn.

"Dat was het laatste wat hij wilde. En dus eindigde hij zijn carrière als sociaal fotograaf en begon hij de natuur te fotograferen. Tegelijk heeft hij, samen met zijn vrouw Lélia Wanick, het Instituto Terra opgericht, een project voor herbebossing in Brazilië dat, zoals ook in de film te zien is, zeer succesvol blijkt te zijn. Een man die op verschillende momenten van zijn leven dergelijke ingrijpende beslissingen neemt en zichzelf heruitvindt, verdient mijn volle respect."

Een film maken over foto's vraagt een specifieke aanpak.

"Het is inderdaad geen makkelijke opdracht. Bij film gaat het niet toevallig om 'moving pictures', terwijl foto's ook wel 'stills' worden genoemd. Hoe konden we die stilstaande beelden interessant maken en tot leven brengen? Gelukkig is Salgado een uitstekend verteller. We hebben dus gekozen om hem zelf over zijn foto's te laten praten, over de mensen die hij ontmoet heeft, over de plaatsen en de omstandigheden waarin hij gewerkt heeft. Dat is de kern van deze film geworden. We hebben ook een nieuw soort teleprompter of autocue uitgevonden. Als Obama die bij een speech gebruikt, staan daar teksten op. In dit geval keek Salgado naar zijn eigen foto's en gaf daar tekst en uitleg bij. De camera stond achter de autocue, zodat het nu lijkt alsof hij zich rechtstreeks tot het publiek richt. Maar zelf zag hij de camera niet, hij zag alleen zijn eigen foto's. Ik zat achter de camera en stelde de vragen."

Heeft Salgado de foto's gekozen?

"Neen, hij heeft de selectie niet zelf gedaan. We hebben zeer veel foto's bekeken en we hebben dagenlang gepraat. Het voornaamste werk bij deze film was uit te zoeken hoe we zo'n rijkgevuld leven, met drie verschillende carrières, in een documentaire van 110 minuten konden krijgen. En dan was er nog al het filmmateriaal dat Juliano Ribeiro al eerder gedraaid had, toen hij met zijn vader op reis was. We hadden makkelijk allebei een aparte documentaire over Salgado kunnen maken. Maar we wilden het samen doen, vanuit twee standpunten: dat van de zoon en dat van de vriend-collega. We hebben elkaar de controle gegeven over andermans materiaal. Uiteindelijk hebben we anderhalf jaar aan de montage gewerkt. Ik denk niet dat ik ooit eerder zo vaak opnieuw begonnen ben".

Bij de voorstelling van The Salt of the Earth in Cannes sprak u over de noodzaak aan bescheidenheid en nederigheid tegenover de schoonheid van andermans beelden.

"Of je nu oude muzikanten filmt in Havana, dansers in Wuppertal (voor zijn docu over Pina Bausch, JT) of een fotograaf in Brazilië: een documentaire gaat altijd over iemand anders. En als je een docu over foto's maakt, moet je er zeker voor zorgen dat die stilstaande beelden niet de tweede viool spelen. Met bescheidenheid bedoel ik dus dat je als filmmaker geen extravagante dingen moet gaan doen. De foto's spelen de hoofdrol."

Kunnen foto's krachtiger zijn dan film?

"Soms wel. In het geval van Salgado is het belangrijk dat hij ook verhalen vertelt. Veel van zijn werk bestaat uit series. Een boek als Migrations bevat honderden foto's over vluchtelingen, over verdreven worden uit je eigen land. Workers toont honderden foto's over zware arbeid. Hetzelfde bij Genesis over landschappen en dieren. Al zijn projecten vertellen telkens een lang en complex verhaal. Natuurlijk probeert elke foto iets te betekenen op zichzelf, maar Salgado toont ze altijd in een bepaalde context. In dat opzicht is hij een zeer filmische fotograaf."

Hebt u een speciale band met Brazilië?

"Ik hou van dat land. Ik was er eerder al verschillende keren op reis geweest, maar ik had er nog nooit gefilmd. Ik kende het werk van Salgado al heel lang, want ik had zo'n kwarteeuw geleden twee foto's van hem gekocht en die hangen nog altijd in mijn bureau. Maar we kennen elkaar nog maar zo'n jaar of zes persoonlijk. Ik weet dat Sebastião enkele van mijn films gezien heeft, maar zeker niet allemaal. Hij is niet echt een filmfan. Het is zijn wereld niet. We zijn in feite vooral vrienden geworden omdat we voetbalfans zijn. We hebben samen al veel wedstrijden bekeken. We hebben thuis allebei een groot scherm en een beamer. Het enige waarvoor we dat gebruiken, is voetbal."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234