Zondag 11/04/2021

Big Brother zoekt zijn heil in privé-sector

Justitieminister Verwilghen (VLD) doorbrak deze week een taboe: hij stelde voor om een aantal politietaken over te hevelen van staat naar privé. Een gevaarlijke denkrichting die, bij langdurige voortzetting, het sociale contract tussen burger en staat zou kunnen gaan opblazen.

In zijn federaal veiligheids- en detentieplan stelt Marc Verwilghen onder andere voor om het innen van boetes toe te vertrouwen aan de privé-sector. Een idee dat overwaaide uit Nederland, waar parkeerbedrijven in grootsteden fout geparkeerde wagens van een klem voorzien. De bestuurder kan zijn boete betalen in een kantoortje op loopafstand waar de service vlot is. Betalen met creditcards is geen probleem. In symbiose met dit systeem ontwikkelde zich trouwens nog een andere lucratieve activiteit. In Amsterdam rijden jongens en meisjes op scooters de grachten af op zoek naar geklemde bestuurders. Voor wat extra geld gaan zij voor u de boete innen bij de Naamloze Vennootschap Parkeerbeheer.

Maar Verwilghens privatiseringsplannen reiken verder dan dat. Zo denkt de minister er aan om ook het gevangenenvervoer aan de privé-sector te geven. Op die manier kunnen politie en rijkswacht jaarlijks 600.000 manuren nuttiger invullen. Ook op het vlak van de witteboordencriminaliteit en van de bewaking en beveiliging van ondernemingen wil de Justitieminister nauwer samenwerken met het bedrijfsleven. Allemaal binnen duidelijke afspraken, voegde hij er voor alle zekerheid aan toe.

Hoewel het veiligheidsplan slechts het statuut van sneuvelnota meekreeg, werden de privatiseringsneigingen van Verwilghen onmiddellijk afgeblokt. Ook door de rode en groene bondgenoten binnen de meerderheid. En ook door een aantal academici. De privatisering van de boete-administratie ziet de Antwerpse strafrechtexperte Chris Van den Wyngaert nog zitten. "Omdat dit een administratieve taak is aan de rand van het strafrecht. Maar het gevangenenvervoer uitbesteden, lijkt mij niet verstandig." Sleutelen aan het staatsmonopolie inzake recht en orde bleef ook afgelopen week een taboe.

Nochtans zijn er in de rechtsfilosofie weinig auteurs te vinden die dat monopolie historische wortels geven. In België en Frankrijk trok de staat het gebruik van geweld pas in de jaren 1930 exclusief naar zich toe. "Uit vrees voor een aantal Hitlerachtige partijen die hun geüniformeerde aanhang op straat lieten marcheren", zegt VUB-onderzoeker en privacy-expert Paul De Hert. Er kwamen regels over de privé-milities en de wapendracht.

Vanaf de jaren tachtig komt het staatsmonopolie op law en order weer onder druk te staan. De overheid verloor haar greep op een samenleving die steeds complexer en internationaler werd. Een omgeving waarin inventieve en goed georganiseerde criminelen zich per definitie makkelijker bewegen dan het eerder logge en aan grenzen gebonden staatsapparaat. In samenspel met een toenemende individualisering en een al dan niet aangewakkerd onveiligheidsgevoel zorgde dit voor wantrouwen tussen burger en overheid. Dutroux zal dat wantrouwen verder op de spits drijven. Er ontstaat een 'wat we zelf doen, doen we beter' gevoel, dat veruitwendigd wordt in allerlei initiatieven als burgerwachten, kliklijnen en opsporingsprogramma's op televisie. Het feit dat de overheid niet kan voldoen aan de groeiende veiligheidsbehoeften doet tevens een gat in de private veiligheidsmarkt ontstaan. Ook bedrijven doen steeds meer een beroep op de privé-sector: om de verkoop van nepproducten in te dammen, schakelt Lacoste privé-detectives in; verzekeringsmaatschappijen en banken doen hetzelfde om frauderende cliënten op te sporen. Van de 911 erkende detectives werken er 449 in de verzekerings-en de banksector.

Vraag is of dat groeiende vertrouwen in de privé-sector inzake veiligheid gerechtvaardigd is. Johan Peleman van het Antwerpse centrum voor vredesonderzoek (Ipis) vindt van niet. Peleman die de privatisering van de 'law en order-industrie' onderzoekt, waarschuwt voor zware privacy-problemen. "De veiligheidssector is de laatste jaren in handen gekomen van een vijftal internationale groepen die over uitgebreide databanken beschikken. Ook bij het feit dat de bank-en verzekeringssector steeds vaker een beroep doet op detectives, kun je vragen stellen. Neem nu een verzekeringsbedrijf dat onder andere in ziekteverzekeringen doet, gelieerd is met een bank en bovendien à volonté detectives inschakelt. Dat bedrijf kan bijna alles te weten komen over een klant: hoeveel hij verdient, of hij gezond is, of hij schulden in het buitenland heeft, enzovoort. Op die manier worden wij steeds transparanter. Tussen de kleine lettertjes van de meeste hypotheekcontracten staat bijvoorbeeld letterlijk dat de cliënt instemt met een eventueel onderzoek naar zijn of haar achtergrond. Dan moet je je toch wel vragen beginnen te stellen over Big Brother."

De boom in de beveiligings- en bewakingsindustrie zou wel eens tot een klasse-veiligheid kunnen leiden, redeneert Peleman. "Diegenen die het zich kunnen veroorloven, laten camera's en bewakers plaatsen om hun fysische integriteit, hun goederen en hun belangen te beschermen. Wie geen geld heeft, valt uit de boot en heeft meer kans slachtoffer te worden van een misdaad. De evolutie waarbij de privé inzake veiligheid en ordehandhaving in de plaats van de overheid treedt, zal uiteindelijk tot een heel andere maatschappij leiden. Het sociaal contract tussen burger en overheid wordt steeds meer uitgehold. Er komt een einde aan de overeenkomst waarbij de burger zich, in ruil voor een zekere vorm van veiligheid, schikt naar de regels van de staat en zich bereid verklaart om belastingen te betalen. Kijk naar het extreme voorbeeld van de gefaalde staten in Afrika. Daar verloopt de interactie tussen staat en burgers en tussen burger onderling al lang niet meer op basis van een vertrouwensrelatie. Vanuit de vaststelling dat veiligheid steeds meer een privé-aangelegenheid wordt, kun je enkel nog aan de maatschappij deelnemen met een bodyguard of een kalashnikov. Beschouw dit als een realistische paniekreactie."

Het grootste probleem met de privatisering van veiligheid is wellicht dat de staat haar democratische controle op de ordehandhaving uit handen geeft. Peleman: "Waar ik eigenlijk het meest voor vrees, is dat de staat op een merkwaardige manier gaat samenwerken met de privé-sector. In de VS is het al zover dat privé-bedrijven een belangrijke rol spelen in de internationale drugsbestrijding en geavanceerde vormen van militaire training. In België zag je enkele jaren geleden dat de overheid de privé-bewakingsfirma Sias inschakelde voor de uitwijzing van 'illegalen'. Problematisch omdat de staat nog moeilijk verantwoordelijk kan worden gesteld als er iets fout loopt of als er mensenrechten geschonden worden. In het Verenigd Koninkrijk liet het bewakingsbedrijf Groep 4 al enkele zware criminelen ontsnappen. Dat leidde weliswaar tot een rechtszaak maar de politieke verantwoordelijkheid van de minister van Justitie kwam niet ter sprake. Verwilghen kan natuurlijk zeggen dat de overheid controle zal uitoefenen op privé-bedrijven. Maar die controle zou wel eens erg duur kunnen uitvallen. Zo duur dat privatisering uiteindelijk geen enkel financieel voordeel oplevert."

Vraag is of België ooit zo ver als de Angelsaksische landen zal gaan. Uiteindelijk stelt Verwilghen toch slechts de privatisering van een aantal routine-klussen voor. VUB-onderzoeker Paul De Hert ziet alvast enkele opvallende evoluties: "Afgelopen zomer aanvaardde het parlement zonder al te veel discussie dat portiers van nachtclubs hun cliënten mogen fouilleren. Van de ene dag op de andere, werd een taak die voordien exclusief aan de politie toebehoorde, geprivatiseerd. Wees maar zeker dat het Angelsaksische model naar hier zal overwaaien. De juridische deuren staan trouwens al open. Zo staat er in de wet dat gemeenten niet zonder de toesteming van de minister gebruik mogen van bewakingsfirma's. Wat gebeurt er als de minister op zo'n verzoek 'ja' antwoord?" Peleman: "Er is daar een enorm gat in de markt en en private veiligheidsbedrijven zullen echt niet nalaten om dat gat op te vullen. Hun economisch belang zal toenemen, waardoor ze steeds zwaarder op de politiek zullen wegen. Dit keer je niet meer om."

'Het grootste probleem met de privatisering van de veiligheid is wellicht dat de staat haar democratische controle op de ordehandhaving uit handen geeft'

'De controle op privé-bedrijven zou wel eens erg duur kunnen uitvallen. Zo duur dat privatisering uiteindelijk geen enkel financieel voordeel oplevert'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234