Dinsdag 12/11/2019

Big brother met kleuters

Ruzie over stiften, vriendschappen smeden in prinsessenkleren: het VTM-programma Het geheime leven van 5-jarigen volgt vier weken lang de sociale ontwikkeling van tien kleuters in een klasje. Maar wil een kind wel te kijk worden gezet als een kleine driftkop? En wat als die beelden later opduiken?

Er staan maar twee fietsjes op de speelplaats. De tien kleuters hollen erheen. Wie het snelst kan lopen, is met de fietsjes weg. En dan begint het: trekken, duwen, zeuren dat het tijd is om te wisselen, zand in elkaars ogen gooien, gemok en gejammer. "Zie die handen gaan. Duw, trek, knijp." Kinderpsychiater Peter Adriaenssens (UZ Leuven) tuurt naar de beelden van de ruziënde kinderen die via de monitor binnenkomen en moet er bijna om lachen. "Delen is voor hen een vreselijk moeilijk begrip." Wanneer een jongen zich beschaamd moet verontschuldigen omdat hij zand heeft gegooid naar een ander kindje, vult collega Binu Singh (UZ Leuven) aan: "Dit zijn de sociale rituelen die zij aan het leren zijn, maar die voor ons vrij evident zijn."

Vanavond wordt op VTM de eerste aflevering van Het geheime leven van 5-jarigen uitgezonden, een remake van een Brits format. Tien vijfjarigen worden in een klas gestoken, camera's registeren hun doen en laten. Het is namelijk op deze leeftijd dat kinderen een stevige sociale groeischeut krijgen: ze leren vriendschappen sluiten, delen en empathie tonen. Helemaal vanzelf gaat dat nog niet, en dus wordt er ook veel geruzied, geklikt en gefrustreerd gemept. Net dat probeert het programma vier afleveringen lang te pakken. "Op een verrassende en soms ontroerende manier zie je hoe kinderen dingen leren", zegt Singh. Zij voorziet dus samen met Adriaenssens het geheel van uitleg.

Controverse

Kinderen in realityreeksen of human interest, het heeft in het verleden al tot controverse geleid. Enkele jaren geleden stonden psychologen op hun achterste poten toen het psychotherapeutische centrum Bleekweide camera's toeliet en in primetime te zien was hoe getroebleerde kinderen en jongeren met allerlei trauma's en moeilijkheden worstelden.

Recenter nog nam een vijfde leerjaar in Antwerpen voor Koppen deel aan een ophefmakend experiment over racisme, waarbij kinderen vervelden tot gemeneriken en dutsjes. Al gauw klonk het verwijt dat de kinderen werden gemanipuleerd en dat het onethisch was om hen hieraan bloot te stellen in de naam van goede televisie.

Volgens Adriaenssens gaat die vlieger hier niet op. "Natuurlijk heb ik me afgevraagd of dit een goed idee is. In een gewone klas zou ik dit ook niet doen. Nu is gezocht naar vaardige, weerbare kinderen die uit normale gezinssituatie komen." Op voorhand was ook afgesproken dat de twee psychiaters pijnlijke of ongepaste scènes konden laten knippen, en dat de ouders altijd uit het programma konden stappen. "Ook als wij zouden vaststellen dat het kind te kwetsbaar was. Maar uiteindelijk hebben zich geen incidenten voorgedaan en hebben we niets moeten knippen."

"Ik wil vooral tonen hoe ingewikkeld de normale ontwikkeling van kinderen is", motiveert Adriaenssens zijn deelname. "Van het verlegen jongetje tot het extraverte meisje: daartussen schuilt een heel pallet. Het zou onethisch zijn om de kinderen en hun ouders ergens in te luizen, maar dat hebben we niet gedaan. Naast de verborgen camera's liepen er cameramannen rond in de klas. Natuurlijk kan een kind de impact van televisie niet goed inschatten, maar we hebben erover gewaakt alleen normale ontwikkeling in beeld te brengen."

En daarvoor worden in het programma wel bewust conflicten uitgelokt: er zijn dus maar twee fietsjes voor tien kinderen, of één doos stiften voor drie kleurende meisjes. Soms levert dat vertederende beelden op, maar nog vaker laten de kleuters zich op zo'n moment niet van hun fraaiste kant zien. Hoe normaal dat ook is voor een vijfjarige, het leidt wel tot de vraag: wil je een kind zo wel te kijk zetten op televisie? "Daarover hebben we op voorhand goed nagedacht. Je stelt je kind toch bloot aan een publiek", knikt Stefanie Geens, moeder van de tweeling Leonie en Gust. "Soms is het choquerend om je kind bepaalde dingen te zien doen of zeggen. Maar al bij al is het heel onschuldig en hartverwarmend."

Wat u dus te zien krijgt, is, kort samengevat, doodnormaal kleutergedrag. Adriaenssens: "Een probleem is een groot drama, onrecht vertaalt zich in een flinke mep. Dat is niet intentioneel, kinderen kunnen hun emoties nog niet doseren. We hebben dat allemaal moeten leren beheersen, en dat zie je hier. Ik maak me weinig zorgen. Dit is nu eenmaal de realiteit."

Het programma toont volgens hem evengoed tegenvoorbeelden: een meisje dat met een pluche kat wil spelen en zowat alles probeert om de jongen die ermee speelt te overtuigen om de kat terug te geven. Ze gaat ostentatief pruilen, zoekt bondgenoten bij andere meisjes, gaat de discussie aan en klaagt bij de juf. "Ze onderzoekt allerlei strategieën, zonder in agressie te vervallen", duidt Adriaenssens.

Typetjes

Maar net op die manier komt de kijker in de verleiding om de kinderen al dan niet bewust op te delen in typetjes: het slimme, zachtaardige meisje versus de agressieve zandgooier. Ook het persbericht omschrijft pakweg Juna als expressief en nieuwsgierig, terwijl Jannes grappig en impulsief wordt genoemd. "Hoe goed je de setting ook in handen houdt, je hebt geen controle over de reactie van de kijker", vreest Wim Van den Broeck, ontwikkelingspsycholoog aan de VUB. Zelf is hij geen voorstander van kinderen op televisie. "Ik denk dat je voorzichtig moet omgaan met media. Als volwassen deelnemer aan een programma weet je niet hoe je er gaat uitkomen, als kind zeker niet. Als ouder zou ik hier nooit aan meedoen."

Adriaenssens beseft dat het een gok is. Maar het is hem ook net om die typetjes te doen. "We hebben nogal snel de neiging om etiketten op mensen te plakken", zegt hij. "Dit kind is rustig, dat kind is dominant. Het programma toont aan dat dat niet altijd klopt, als je tenminste de moeite doet om het gedrag met een vergrootglas te bestuderen. Als je de vier aflevering volgt, dan kun je zien hoe de kinderen ontwikkelen en hoe makkelijk je je kunt vergissen. Een kind ís niet zo, een kind zit volop in ontwikkeling. Ik denk dat het programma eerder confronterend is voor de volwassen kijker."

Dat af en toe een ruzie wordt uitgelokt, daar ziet kinderpsychologe Marijke Bisschop alvast geen graten in. "Dat zijn reële situaties die vaak voorkomen. Als student heb ik zo kinderen leren observeren. Alleen werd dat niet op tv uitgezonden." Het gevaar is volgens Bisschop dat het beeld dat van zo'n kind wordt geschetst, blijft hangen. Zeker in tijden waarin filmpjes tot in den treure kunnen worden opgediept via YouTube en consorten. "Een kind tonen dat zand gooit, daar heb ik op zich geen probleem mee. Alleen weet je niet wat die jongen daar later zelf van denkt. Wie weet vindt hij het heel vervelend en schaamt hij zich voor zijn gedrag."

Net dat kunnen ouders - en in deze dus programmamakers - niet altijd goed inschatten, ervaart Bisschop in haar praktijk. "Veel ouders zetten allerlei filmpjes en foto's van hun kroost online, zonder zichzelf in de plaats van de kinderen te stellen. Ik sprak met iemand die online stond met een filmpje van zijn eerste keer op het potje. Heel goed bedoeld van zijn ouders. Maar toen hij daar jaren later op terugkeek, schaamde hij zich kapot."

Voldoende schroom

Net die grens - wanneer is iets beschamend of vernietigend - is zo moeilijk te bepalen. "Het is te kort door de bocht om te stellen dat kinderen niet op televisie mogen. We moeten nu ook niet overdrijven. Het is vooral een kwestie van een goede aanpak en voldoende schroom." Volgens Bisschop, en ook volgens Van den Broeck, is het alvast geruststellend dat een autoriteit als Adriaenssens zich achter het programma schaart. "Veel hangt af van het begeleidende commentaar. En hij zal dat kindergedrag wel goed kaderen en plaatsen."

Of niemand binnen tien jaar met spijt terugkijkt naar de deelname aan Het geheime leven van 5-jarigen, dat kan de gerespecteerde Adriaenssens evenwel niet garanderen. "Natuurlijk kan iemand spijt krijgen. Maar we beloven wel dat we geen enkel kind in zijn hemd zetten. We willen alleen kinderen in volle ontwikkeling tonen, en ons daarover verbazen."

Het geheime leven van 5-jarigen, vanavond om 20u35 op VTM

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234