Maandag 18/11/2019

Sint-Maarten

Bieten in plaats van Zwarte Pieten: Sint-Maarten is in aantocht

Sint Maarten-viering in Vinkem, deelgemeente van Veurne. Beeld Bas Bogaerts

Hoewel de meeste kinderen nog op Sinterklaas moeten wachten om pakjes te krijgen, begint Sint-Maarten dit weekend al met zijn werk. Die heilige man – een eeuwige underdog – blijft op sommige plaatsen ook razend populair. “Het is een manier om het eigen karakter te versterken”, zegt geschiedenisprofessor Johan Verberckmoes.

Bieten uitsnijden om er met een kaars kleine lantaarns van te maken: als u niet uit West-Vlaanderen komt, is de kans erg groot dat dit gebruik u niets zegt. Is Veurne, of Ichtegem, echter wel uw heimat, dan weet u dat dit een van de oude gebruiken is die traditioneel gepaard gaan met Sint-Maarten.

“Hier bij ons is het al een hele week feest”, zegt Celesta Muylle, cultuurschepen van Ichtegem, waar vrijdag de  38ste bietenstoet doorgaat. Sint-Maarten, de belangrijkste genodigde, is daarop ook van de partij. “De sint komt dan met zijn paard en Zwarte Pieten”, zegt de schepen. “Er zijn dan vuurkunstenaars en steltenlopers en op het einde van de stoet krijgt iedereen warme soep. Ook zal een jury de mooiste biet uitkiezen.” 

Pact der gevers

Niet alleen in Ichtegem is de Sint-Maarten-traditie springlevend, ook in Ieper is er zaterdag een feest voor de goedheilige man. En in Beauvoorde, bij Veurne, hebben kinderen van de lagere school hem donderdag al verwelkomd. Maar terwijl de heilige Martinus op 11 november in West-Vlaanderen en in sommige andere streken zijn hoogdag beleeft, is de rest van het land hem goeddeels vergeten. In Bilzen en Hasselt heeft Sinterklaas ondertussen zelfs al zijn intrede gedaan.

Om de goede orde en de vrede te bewaren, is er volgens Geert Vandenhende, voorzitter van het Sint-Nicolaasgenootschap al in 1993 een verdrag gesloten tussen Sint-Maarten, Sinterklaas en de Kerstman. Een verdrag dat het Sint-Nicolaasgenootschap toen het ‘Pact der gevers’ heeft gedoopt, waarin staat dat Sinterklaas pas na 11 november mag aankomen. “Ze hebben elkaar eigenlijk vooral tijd beloofd”, zegt Vandenhende. “En ik moet zeggen dat dat doorgaans goed wordt nageleefd.” 

Straffen hebben de heiligen in het pact niet opgenomen, maar we kunnen ons voorstellen dat Sint-Maarten, die altijd al een underdog is geweest, hier niet echt tevreden mee is. Waar die underdogpositie van Sint-Maarten eigenlijk vandaan komt, is moeilijk te zeggen, vindt historicus Johan Verberckmoes (KU Leuven). “We hebben natuurlijk weinig bronnen over hoe de feesten van Sinterklaas of Sint-Maarten vroeger in zijn werk gingen”, zegt hij. “En mogelijk waren Sint-Maarten en Sinterklaas tot in de 17de of 18de eeuw nog even populair. Bronnen uit de 18de eeuw zeggen ook nauwelijks iets over Sinterklaas, maar geleidelijk aan heeft hij natuurlijk wel de overhand genomen.”  

Origineel gaat het feest van Sint-Maarten terug op de heilige Martinus van Tours, een Romeinse soldaat die volgens de legende tijdens een sneeuwstorm een stuk van zijn mantel zou hebben gescheurd om een bedelaar mee te bedekken. Hoewel Martinus op 8 november van het jaar 397 stierf, vieren we zijn feest nu dus drie dagen later. Dat feest van Sint-Maarten is ook volgens Vandenhende ouder dan dat van Sinterklaas. Door de eeuwen heen hebben beide heiligen een verschillend imago gekregen. 

“Terwijl Sint-Maarten altijd meer op het platteland populair is geweest, was Sinterklaas eerder voor de stedelijke gebieden”, zegt Vandenhende. “Hij was dus iets meer bourgeois. Maar uit twee onderzoeken, het laatste van enkele jaren geleden, weten we dat een vijfde van de bevolking nog steeds Sint-Maarten viert.”

Lokale held

Ook in andere landen komt Sint-Maarten voorbij, maar misschien wel het meest opvallende aan zijn feest is hoe dat bij ons van streek tot streek enorm kan verschillen. Vooral in Limburg zijn er nog vreugdevuren, terwijl optochten voornamelijk een West-Vlaams fenomeen lijken. Op enkele plaatsen komt hij met de boot aan, terwijl je hem in de stoet van Beveren-Waas niet in bisschopskleren ziet maar in zijn oorspronkelijke Romeinse legertenue.

Die verschillen zijn veroorzaakt door het feit dat het feest heel erg lokaal bepaald is, gelooft professor Verberckmoes. “Als je kijkt naar sommige lokale gebruiken zoals de bieten of de koeken die met Sint-Maarten gegeten worden, dan kun je het soms nog vergelijken met hoe het in de late middeleeuwen moet zijn geweest.” Behalve Sint-Maarten kan een dorp zo ook in zekere zin zijn eigen identiteit vieren, vertelt de historicus. De gedachte is dan: “Wij hebben Sint-Maarten en jullie niet.”

Sint Maarten groet de kinderen in West-Vlaanderen. Beeld Bas Bogaerts
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234